Acto de defensa da tese de doutoramento

Texto lido durante a defensa da tese de doutoramento celebrada o 30 de xullo na Universidade de Vigo.

Coa venia do tribunal,

 

O escritor italiano Umberto Eco asinou en 1977 un ensaio titulado Como si fa una tesi di laurea. Con certeza, o meu director de tese de doutoramento, o profesor Gonzalo Navaza, indicoume dende a primeira hora un consello tomado das páxinas do citado volume: “sexa modesto nos seus obxectivos”. Se cadra, por mor dunha rebeldía conxénita, admitida con simpatía polo noso director, non atendín a tan certeira recomendación e, cando me decatei, ao meu arredor os cartafoles trazaban un círculo de borneo como fan os barcos fondeados no mar, deica ocupar o espazo físico da sala de traballo.

 

Toda a información recolleita ao longo de varios anos durante as visitas a arquivos públicos e privados, bibliotecas e fundacións, academias e hemerotecas, conversas e seminarios localizados intra e extramuros deste antergo e atlántico Reino de Galiza dispuxo ante nós o reto de procesala e sintetizala. Esta recompilación arqueolóxica provocou, malia o esforzo por comprimir este material, que en determinados intres aumentase a densidade na redacción, tornando tediosa a súa lectura e extenso o resultado final. Porén, coidamos que tanto os datos inéditos ou pouco difundidos así como as propostas analíticas que adoptamos deberan emerxer na medida en que nos permitisen centrar con maior exactitude o noso obxecto de estudo e que tamén nos permitisen ter en conta as variábeis que determinaron e participaron durante a súa curta existencia.

 

Con todo, o corpus da nosa investigación abrangue unicamente a primeira época ou xeira de La Oliva. Periódico de política, literatura e intereses materiales (Vigo, 1856-1857), despois subtitulado como Periódico de Galicia, subtítulo que confesa a pretensión nacional da cal quixeron dotala os redactores nesa tarefa común da “grande obra” evocada unha década antes por Antolín Faraldo, figura chorada e reivindicada dende as follas do xornal vigués. Traballamos a partir dunha colección orixinal completa (custodiada na chamada Escolar Popular de Vigo) e da cal hai unha copia na Fundación Penzol, cripta de eméritos sabios. Por conseguinte, quedan por estudar os seus restantes dezaseis anos de vida ora fose baixo o nome d´El Miño (1857-1868), ora fose na segunda época de La Oliva (1868-1873) coa mesma intensidade e prospección que nos marcamos para este traballo académico e a partir do material accesíbel, por incompleto ou mutilado en que este se atope porque os silencios nunha partitura tamén forman parte da composición.

 

O enfoque da nosa investigación dá unha enorme importancia ás condicións materiais, históricas e sociolóxicas en que se elaborou La Oliva. Consideramos oportuno introducir varias perspectivas científicas que englobasen estas preocupacións e que respondesen a un duplo fin: primeiro, tirar unhas conclusións dentro de cada campo científico e, segundo, cruzar estas mesmas conclusións entre si para extraer unha interpretación o máis global e rica posíbel en matices. É dicir, colocamos sobre a placa de Petri, nunha transmutación do filólogo en biólogo, as diferentes mostras para estudar con detalle os resultados da aplicación da nosa teoría e proposta metodolóxica.

 

En todos os capítulos compatibilizamos dous planos: o que afecta ao ámbito galego e o que afecta ao estritamente local xa que La Oliva foi un periódico con ambas dimensións onde a defensa dos intereses galegos non impedían a defensa dos intereses de Vigo (lembremos a cuestión do ferrocarril). Ademais, teñamos en conta que a diversificación que se produce neste tempo na prensa provincialista (antes recluída a Compostela e A Coruña) explica o nacemento do fenómeno do confronto localista (como sucedeu coa prensa herculina ou con El Restaurador de Pontevedra).

 

Pero ademais o noso estudo tamén pretendeu coñecer a vida intelectual da urbe atlántica, urbe onde brillan os pés do vento como dixera o poeta. A actividade editorial de Juan Compañel na rúa Real (coa publicación de La Oliva e El Miño mais tamén das primeiras obras de Rosalía de Castro e Manuel Murguía) colocaron a Vigo no circuíto cultural rexurdimentista deica o punto de ser o enclave xeográfico de referencia nos anos centrais. É falsa, pois, a consideración secundaria desta cidade na historia da cultura galega e falsa tamén é aquela interpretación que considera a publicación de Cantares gallegos en Vigo como unha especie de “accidente” ou “casualidade”. Cremos, pois, demostrar que nesta cidade se vivía un dinámico proceso industrializador, un novo deseño urbanístico, un notábel incremento demográfico pero tamén, en paralelo e relacionado con este contexto, unha actividade sociocultural e editorial brillante.

 

En consecuencia estudamos La Oliva dende o ámbito literario, sociolóxico, histórico e comunicativo co afán de executar o enfoque multi e interdisciplinar do cal acabamos de falar. Canda estas aproximacións teóricas atendemos aos datos que deitasen luz sobre a formación da identidade colectiva nacional. É dicir, subliñamos aquelas contribucións tomadas dos distintos ámbitos citados que nutriron o relato do imaxinario común do pobo galego nun contexto central na historia de Galiza, o Rexurdimento, e nunha fase concreta do discurso da historia da literatura como foi a do chamado “nacionalismo literario”. A investigadora Anne-Marie Thiesse lémbranos a importancia do xornalismo neste aspecto: “No resulta menos evidente que la creación de periódicos juega un papel mayor en la difusión del sentimiento identitario, fundando una nueva forma y un nuevo cuadro de debates. La prensa […] crea y estructura la opinión pública, define los temas y los envites de discusiones recuperadas oralmente en los círculos frecuentados por sus lectores que se hallan así incluidos en un espacio que excede al de sus experiencias personales y profesionales”.

 

A aproximación ao tempo histórico en que se publica en Vigo este xornal galeguista/provincialista e progresista fíxose tomando en consideración a denominada “experiencia da subalternidade”, nos termos presentados por González-Millán en Resistencia cultural e diferencia histórica (2000). Porque se non atendemos os factores e as consecuencias dunha relación entre un sistema dominante (o sistema cultural español) e un sistema subalterno (o protosistema cultural galego ou provincial) acabariamos por presentar unha escenografía trucada ou truncada dos anos centrais da nosa renacenza e, por tanto, unha perspectiva sobre La Oliva que desbotase na análise as dificultades xeradas precisamente por esta propia experiencia e como se fixeron fronte a elas. Pero ademais cómpre poñer o lente sobre os propios procesos internos do sistema literario galego a partir, por exemplo, do deseño de discurso literario ou as tensións xeradas dentro do propio campo cultural. Por conseguinte, o estudo de La Oliva pretendeu ter en conta os distintos factores esóxenos e endóxenos da cultura galega prestando unha especial atención á literatura, posto que é un dos temas centrais da nosa tese de doutoramento.

 

Permítanme que nesta altura da defensa continúe coa exposición a partir de epígrafes que corresponden ás principais conclusións obtidas en cada campo científico. Deste xeito queremos ordenar esta disertación para facer máis levadío o acto.

 

  1. A perspectiva sociolóxica e a esfera pública.

 

Non menos importante resultou o aspecto sociolóxico para comprender con maior amplitude todo o que levamos dito deica agora. O estudo do periódico vigués fixémolo dende as contribucións de Maurice Agulhon e do seu concepto de sociabilidade que adopta como categoría histórica. Este investigador francés define a sociabilidade da seguinte maneira: “un sistema de relaciones que confrontan a los individuos entre ellos o que los unen en grupos más o menos naturales, más o menos coactivos, más o menos estables, más o menos numerosos”.

 

A introdución e aplicación desta metodoloxía nos estudos culturais españois e galegos foi tardía se temos en conta que Agulhon emprega o concepto na súa tese publicada en 1966 e que no Estado español comezaría a difundirse en 1989 a partir do monográfico “La sociabilidad en la España contemporánea”, incluído na revista Estudios de Historia Social. Por tanto, para o caso galego cremos difundir unha achega sociolóxica que se amosa operativa e útil para os estudos culturais do noso país.

 

Agulhon aplicou a sociabilidade a un tempo concreto (o paso do Antigo Réxime ao sistema liberal) e a un lugar concreto (a Provenza). Entre outras conclusións sostén que a conformación de novos espazos sociais formais axudou á politización e democratización da sociedade (síntomas do ingreso na modernidade). Noutras palabras: a sociabilidade convértese nun mecanismo que explica e comprende a transformación política e social na segunda metade do xviii e inicios do xix, transformacións que afectan á cultura e á súa creación. Pero á súa vez Agulhon toma en consideración a función dos periódicos neste contexto, a influencia dos gustos e dos hábitos sociais da burguesía como nova clase social emerxente e dirixente, e pon a énfase nas relacións persoais de tipo familiar ou emotivas que axudan á cohesión do grupo.

 

A consideración dos redactores e colaboradores máis próximos a La Oliva como “axentes de socialización” permitiunos descubrir unha rede comunicativa moi ampla, que se movía acabalo entre Vigo e Madrid, e que unía os círculos progresistas, demócratas e provincialistas de ambas urbes. Isto facilitaba ao periódico vigués, por exemplo unha fonte de información valiosísima e enormemente valorada polos seus lectores.

 

Por outra parte tomamos nota dunha proposta do profesor xermano Andreas Gelz e continuando a súa liña investigadora observamos que La Oliva funcionaba como un “parladoiro imaxinario” (no parladoiro fálase dos textos escritos e, á súa vez, esta conversa mesma é fixada na escritura). O parladoiro imaxinario tiña un alcance segundo alcanzase a distribución do periódico, cunha ampla participación de persoas e que presentaba finalmente unha nova forma de sociabilidade por mor do propio feito público de lectura en alto.

 

A prensa, que vivía unha época florecente nos períodos de liberdades e gobernos liberais até asentarse no ordenamento constitucional, tiña un rol central na elaboración da opinión pública provincialista dentro do espazo ou esfera pública que teoriza Jürgen Habermas en Historia y crítica de la opinión pública. Antoni Domènech, tradutor desta obra, define a esfera pública como o “ámbito social encargado de mediar entre sociedad civil y Estado, de hacer valer las necesidades de la sociedad civil frente al Estado y luego también en el Estado”. O importante da opinión pública non son as funcións nin os contidos da comunicación senón o espazo social xerado na acción comunicativa. Así a prensa aparece fronte ao poder como a voz da opinión pública que podía ser propia (editorial) ou privada (colaboradores). En todo caso, o periódico convértese nunha peza protagonista na engrenaxe deste espazo social e faino en íntima relación cos círculos sociais. Xorden pois novos lugares autónomos de opinión, discusión e decisión.

 

  1. A fasquía de La Oliva

 

La Oliva foi un periódico de provincia e de opinión (por tanto, non informativo), vespertino, cun formato tabloide, bisemanal e durante unhas semanas trisemanal, cunha tiraxe de 500 exemplares (cifra inaudita e sen rival no elenco xornalístico galego), cos anuncios e a subscrición como principais fontes de financiamento, cunha fortaleza económica notábel e descoñecida na prensa do país, cunha densa oferta cultural (folletín e suplemento dirixidos por Manuel Murguía), con novidosos contidos de interese para o público (seccións con información que viña directamente de Europa, grazas a Ramón de la Sagra ou con crónicas dos sucesos parlamentarios de Madrid elaboradas por colaboradores propios no canto dunha amalgama de extractos da prensa madrileña) e que presentaba varias seccións dedicadas ao comercio, á actividade mercantil e á economía. Todos estes trazos facían de La Oliva un modelo de periódico de provincia único e singular na até entón historia da prensa galega.

 

A aproximación ao seu estudo fixémolo dende antes da aparición do prospecto en xaneiro de 1856. É dicir: quixemos ir máis atrás porque comprendemos o fecundación de La Oliva como se dun mamífero se tratase e que se desenvolve como proxecto nos círculos sociais deica o día do parto. Así, por un lado, estudamos e analizamos a tradición da prensa provincialista e progresista galega para demostrar como La Oliva está situada nesa tendencia e é continuadora da mesma (cómpre salientar a simbólica reivindicación de Antolín Faraldo e d´El Porvenir, que lembremos fora impreso no obradoiro da familia Compañel na Compostela de 1845).

 

Demostramos como o periódico é a continuación escrita do debate e opinión dun determinado círculo que comeza por organizarse de maneira privada ou clandestina (rebotica de José María Chao, localizada na Praza da Constitución de Vigo) e logo pública (no citado Recreo Artístico e Industrial de la Ciudad de Vigo). Este enfoque afástanos da análise unicamente textualista e pon de relevo as condicións materiais e ideolóxicas que participan na súa fundación. En consecuencia o estudo da prensa debe superar os propios lindes cronolóxico da aparición do primeiro e último número do periódico, tratar de comprender o proceso previo de debate e detectar os axentes, motivacións, opinións etc. que participan.

 

Por último, no plano local demos conta da saída á luz de Faro de Vigo en 1853 como portavoz dos intereses moderados. A formación da esfera pública (na cal participa activamente o Faro) obrigou, en certo sentido, a que os sectores progresistas puros ideasen dúas iniciativas: a constitución dun círculo social propio (Recreo Artístico e Industrial de la Ciudad de Vigo) e a publicación dun xornal (La Oliva). O obxectivo era claro: retrucar a liña editorial de Faro de Vigo e situar na esfera pública a súa interpretación e opinión dos feitos coetáneos. En definitiva, hai que tomar o periódico como obxecto de estudo e non como unha exclusiva fonte de información.

 

  1. O provincialismo e o nacionalismo literario

 

A dependencia entre o campo cultural e o campo político na metade do oitocentos galego é unha realidade perceptíbel na mesma epiderme de La Oliva. A íntima comunicación dos dous campos percíbese, por exemplo, nos artigos de Manuel Murguía, e expresa unha característica propia da etapa do “nacionalismo literario”. A doutrina provincialista aprópiase dos elementos exaltados e difundidos pola expresión cultural e a expresión cultural nútrese dos contidos da doutrina provincialista. Este matrimonio xera unha complexa ligazón en que se advirten aspectos positivos e negativos para a consolidación da autonomía do campo literario en construción. Antón Figueroa atende a este asunto no libro Nación, literatura, identidade: “a produción literaria galega en galego xorde estreitamente vinculada a unhas tomas de posición políticas, tomas de posición heterodoxas no campo político español, na medida en que, cun enfoque rexionalista ou nacionalista, reclamaban unha certa autonomía política. Ó mesmo tempo, as tomas de posición implicadas polos textos literarios participaban deste carácter político pola súa temática, mais sobre todo polo feito de escribir nunha lingua distinta do castelán”. […] “a literatura [tiña] un poder extraliterario, un poder certamente forte, pero heterónomo, de carácter político, que ó mesmo tempo dificultaba, e, na proporción da súa importancia, atrasaba a súa constitución en literatura à part entière, é dicir, en campo autónomo. Resulta sen embargo evidente, aínda parecendo paradoxal, que a inicial heterodoxia lingüística e política (que contaminaba heteronomanente a literatura) era a que posibilita que a literatura galega tivese un día a posibilidade de constituírse realmente nunha literatura nacional autónoma”.

 

Por conseguinte, dedicamos un amplo espazo a falar do provincialismo, á súa conformación como doutrina política, aos elementos que a constitúen (case sempre compartidos coa literatura), aos primeiros síntomas no debate español (vivo xa nas Cortes de Cádiz) seguindo a investigación de Josep-Ramon Segarra i Estarelles e tendo en conta aqueloutras propostas teóricas arredor da formación da identidade que atopamos en autores como Borja de Riquer (a teoría da feble nacionalización), Josep Maria Fradera (a teoría do duplo patriotismo) ou na magna obra de José Álvarez Junco titulada Mater Dolorosa. La idea de España en el siglo xix.

 

Precisamente, as achegas de Segarra i Estarelles forzan a que se volva sobre a cronoloxía do provincialismo galego e se revise o esquema proposto no seu día por Xosé Ramón Barreiro Fernández e continuado por Justo Beramendi. Esta cronoloxía xa comeza a ser discutida en base ás descubertas máis recentes sobre as actividades dos ilustrados galegos e dos primeiros liberais. Neste sentido, en relación co provincialismo político e cultural, a lectura que Anxo Angueira propón para a periodización do Rexurdimento no seu volume Das Copras de Sarmiento ós Cantares de Rosalía representa, con certeza, unha impugnación á lectura tradicional e preséntase como un desafío para a investigación, tanto se é para adherirse como se é para rexeitala.

 

  1. A patente do progresismo puro

 

La Oliva, que naceu no crepúsculo do Bienio Liberal presidido por Espartero, o Duque da Vitoria, foi un heraldo dos intereses dos denominados “progresistas puros”, alianza política entre os sectores radicalizados do Partido Progresista e os sectores transixentes do Partido Demócrata. Os editoriais e os colaboradores testemuñan publicamente o sentir da redacción que fica retratada nos dous homes encargados de promover e fundar o periódico: Eduardo Chao (líder e deputado nas Cortes polo Partido Demócrata) e José Ramón Fernández (líder e concelleiro en Vigo polo Partido Progresista). Ambos foron partidarios da figura do militar Espartero, a quen La Oliva exhime de responsabilidades dos erros do Bienio, e ambos compartían lazos familiares (eran cuñados), como practicamente toda a redacción pertencía á estirpe dos Chao, incluído Manuel Murguía e Rosalía de Castro, dato non menor para cubrir capítulos biográficos e ideolóxicos deste matrimonio que deu ouro e brillantez diamantina ao Rexurdimento.

 

Malia todo constatamos que existía unha maior presenza e atención nas páxinas de La Oliva ás actividades, opinións e prensa demócrata. Isto fainos pensar que, malia a opinión de Barreiro Fernández e Beramendi, o periódico vigués non era por suposto un xornal do Partido Progresista en xeral (é dicir, como se aceptaramos unha posición única no interior do partido que desbotase as diversas tendencias), senón que era un xornal dos “progresistas puros” pero claramente propicio aos intereses demócratas, é dicir, republicanos e próximos ao pensamento provincialista formulado como descentralización e non en termos arredistas (aínda que exista puntualmente este sentimento). A tendencia ideolóxica de La Oliva, continuadora da prensa do 46, fíxose dominante e dominou o Rexurdimento grazas non só á súa hexemonía entre o resto de cabeceiras xornalísticas, senón porque contaba con figuras centrais que idearon, pensaron e escribiron sobre a “misión” daquel grupo de 1856 como fixo Manuel Murguía.

 

  1. A soleira do Rexurdimento

 

No tránsito entre le Siècle de Lumières e o século do romanticismo asistimos á conformación das novas ideas políticas e estéticas (o liberalismo e o romanticismo), á mudanza económica (capitalismo e revolución industrial), ao espertar dos movementos nacionalistas emancipatorios (Bélxica, Polonia ou Irlanda) e aos reunificadores (Italia ou Alemaña), que deseñan un novo mapa europeo cargado de inestabilidade e de profundas mudanzas sociais, culturais, económicas, políticas, comunicativas, recreativas e relixiosas que adiantan a modernidade. Galiza, malia ser o recuncho peninsular, a fisterra atlántica, estaba conectada, grazas sobre todo á comunicación marítima (como ten demostrado Martín González no extenso libro titulado El idioma de la razón), cos sucesos europeos que, sen dúbida, influirán no seu desenvolvemento. O impacto do romanticismo, que Isaiah Berlin define como a “gran transformación da conciencia de occidente”, é, por exemplo, un dos campos da investigación máis atractivos para comprender a elaboración do relato da memoria silenciada do pobo galego, a identificación dos elementos que conforman o imaxinario común e a produción literaria en clave provincialista. Na tese deixamos constancia destes acontecementos e do seu impacto en Galiza pero, en todo caso, o que nos interesa é resaltar que o Rexurdimento é unha expresión, a fin de contas, do paso á modernidade e que se localiza na cronoloxía do devir de Europa.

 

O título da nosa tese fala de La Oliva como “soleira do Rexurdimento”. Esta referencia ao soarego ou limiar da porta da casa pretende ilustrar a imaxe do noso obxecto de estudo como un chanzo máis dado dentro do Rexurdimento que o leva ao período central ou pleno datado simbolicamente en 1863 coa publicación de Cantares gallegos de Rosalía de Castro. Este periódico ocupou un posto central na nosa renacenza ao presentarse como elo ou ponte entre dúas xeracións provincialistas e progresistas (a de 1846 e a de 1856) e ao adiantar ideas ou participar en propostas que consolidarán e confirmarán a intención e o sentido da rexeneración galega, isto é: fornecer ao territorio e aos seus habitantes de prestixio, memoria, identidade, cultura, orgullo, conciencia etc. Pensemos, pois, na homenaxe pública feita dende as páxinas de La Oliva aos Mártires de Carral (a primeira que se facía na prensa galega tras dez anos dos fusilamentos), na sección titulada “Crónicas de Galicia”, nos contidos da “Biblioteca de La Oliva”, na “Floresta” ou nos artigos arredor da historia política, da literatura provincial e do modelo de poeta galego que enuncia Manuel Murguía.

 

A importancia do Rexurdimento consegue ocupar un posto medular nesta tese. Por este motivo outorgamos un amplo espazo do noso traballo a estudar as distintas interpretacións dadas ao Rexurdimento e atendemos á fixación e aplicación do criterio filolóxico. Nesta liña quixemos propor unha definición propia, que se alimenta e dialoga coas propostas máis recentes, para cotexar a súa validez na análise de La Oliva en canto o xornal é un elemento máis, pero notorio, da cadea renacentista. Nesta altura debemos confesar a influencia dos traballos de distintos investigadores cataláns e valencianos organizados arredor do Grup d´Estudi de la Literatura del Vuit-Cents.

 

Para nós a cronoloxía do Rexurdimento abrangueu practicamente todo o século xix, se aceptamos o seu inicio nos anos da francesada e poñemos o cabo en 1906, cando a fundación da RAG. Unha proposta cronolóxica feita a partir da concepción da nosa renacenza como un movemento alén do estritamente cultural condicionado polo xa descrito tempo histórico (liberalismo, nacionalismo e romanticismo), impulsado por unha reducida elite intelectual comprometida co progreso do país e cos seguintes obxectivos: restituír a memoria histórica (memoria silenciada) para prestixiar o que somos mediante a exaltación do pasado e do popular; enxalzar os méritos, riquezas naturais e capacidades demostradas na historia e latexantes no presente que amosan o inicio de “la hora de la regeneración” (en palabras de Manuel Murguía); reivindicar o respecto e o recoñecemento da nosa terra por parte dos foráneos e incluso por parte dos mesmos habitantes (exemplos de seres alleados); e propiciar a mudanza discursiva arredor dos trazos identitarios mudando en positivo a tradicional visión negativa (emancipación identitaria), por tanto, enfrontarse á chamada síndrome da aldraxe. A partir de aquí os axentes do Rexurdimento pretenden crear tanto un relato histórico do pobo galego, diferenciado do relato español, como configurar o repertorio do imaxinario común a partir de operacións de inclusión e exclusión para afirmar a existencia dun xenio nacional, (volksgeist) que é a fonte da nosa cultura e produción artística.

 

  1. A dimensión nacional en La Oliva

 

Antes referímonos á vontade de representar a Galiza por parte de La Oliva cun subtítulo que rezaba precisamente “Periódico de Galicia”. Anos despois, xa baixo o título d´El Miño incluiría o lema “Todo por Galicia. Todo para Galicia”, con claras reminiscencias d´El Porvenir de Antolín Faraldo (máis unha vez!). O provincialismo diluíase na tinta de cada letra do periódico vigués.

Durante a investigación detectamos que a maior presenza do discurso provincialista, sen que por iso continuase sendo un xornal preminentemente progresista puro, coincidiu co ascenso á dirección de Juan Compañel, figura que cómpre lembrar e reivindicar (hoxe xa leva o seu nome a nosa biblioteca municipal), e coa aparición do suplemento cultural “Floresta” baixo a responsabilidade de Manuel Murguía. Ambos, pois, Compañel e Murguía, están pulando por dotar a La Oliva dunha clara fasquía provincialista, comprometida co país e cun evidente propósito de converter o periódico nun lugar común do Rexurdimento.

Isto obsérvase, por exemplo, no convite da redacción viguesa aos escritores provincialistas dos núcleos da Coruña e Ferrol que, tras seren pechados os seus xornais (El Clamor de Galicia e despois El Defensor de Galicia), aceptaron gustosamente colaborar con La Oliva. De Compostela chegaban as colaboracións de Aurelio Aguirre, laureado e devoto poeta daquela altura, e de Eduardo Pondal (dous dos protagonistas do Banquete de Conxo, que foi defendido por La Oliva ante os ataques e aldraxes do poder conservador e eclesiástico). De Pontevedra chegaban as cuartillas de José López de la Vega ou dos Rodríguez Seoane. E así de tantos outros lugares desta nosa terra.

Leamos precisamente un anaco dun solto moi elocuente con respecto a este asunto e co cal, coidamos, se pode resumir esta vontade nacional:

 

Gallegos, y escribiendo un periódico en Galicia y para Galicia, nuestro mayor anhelo es hacer que desaparezcan esas rivalidades de pueblo á pueblo, que creemos la más principal concausa del mal estar que aflige á este país. Ya con nuestro involvidable

hermano el Clamor de Galicia, habíamos dado un gran paso, pero hoy creemos haber alcanzado nuestros deseos con las galantes palabras del Sr. D. Ricardo Puente y Brañas. […] el público de LA OLIVA en general, es el público de Galicia, es el público del Defensor; no es el público de Vigo aisladamente, sino el de la Coruña, Pontevedra Orense, Lugo, Santiago, Ferrol, Betanzos, Monforte, Carril, Caldas, Villagarcía, Cambados, Vivero, Rivadeo, Bayona; en fin, el público de Galicia, á quien tanto queremos.

Gallegos, y escribiendo un periódico en Galicia y para Galicia, no conocemos las localidades sino en su importancia relativa al bienestar social de todo el país. He aquí porqué sentimos tanto júbilo al recibir adhesiones de los entendidos hijos de otras

ciudades.

Nuestro valor se reanima, y creemos que el Sr. Puente y Brañas nos acompañará

siempre en la defensa de la felicidad de nuestro suelo, hoy en el terreno de los intereses

materiales, mañana en el estadio político, y siempre unidos fraternalmente lucharemos

como buenos Hermanos de Galicia. LA REDACCIÓN

 

Lembremos que xa baixo o título d´El Miño se publicará no folletín e no suplemento cultural distintas colaboracións logo recollidas no chamado El Álbum de El Miño, publicado en 1858. Juan Compañel escribe o seguinte no prólogo: “Todo lo que tenga relación con Galicia, tiene ya en las columenas del Album su lugar designado. Su historia, las creencias populares, las descripciones de sus monumentos, los cantos de sus poetas, las canciones populares, esas gotas fresquísimas de la poesía del pueblo, todo ello merecerá nuestra atención. Queremos hacer un libro que encierre en sus páginas algo de aquello que constituye la gloria de nuestro país”. Son unhas palabras elocuentes tanto do aroma romántico que inunda cada liña como do sangue do Rexurdimento.

 

  1. A proposta de criterio filolóxico de Manuel Murguía

 

Ao longo desta exposición mencionamos en repetidas veces a Manuel Murguía, pai e ideólogo central do nacionalismo galego na súa vertente progresista. Dende La Oliva exporá a súa visión de Galiza feita a partir de dous ensaios que se centraba, un na historia política e o outro na historia da literatura provincial. Ambos textos redactáronse en paralelo porque Murguía concibía a nación a partir da existencia e demostración histórica dun pasado propio que, á súa vez, xeraba un cultura propia diferenciada do resto dos pobos peninsulares. As dúas cuestións (o pasado político propio e a conformación dunha identidade colectiva nacional) foron as columnas sobre as cales o historiador definiu o carácter nacional de Galiza. Insistimos, estes artigos publicados en La Oliva son fundamentais, cruciais e definitivos para o pulo do Rexurdimento tanto no plano político como no plano cultural. En todo caso o propio Murguía consolidaría e fortalecería a súa teoría en dous monografías que son o resultado da maduración destas teses expostas no periódico vigués. Referímonos tanto ao Diccionario de escritores gallegos como ao primeiro volume da Historia de Galicia.

A relevancia destes traballos para o sistema literario galego obrigaríanos a unha explicación demorada pero unhas máis esixentes obrigas en canto ao tempo de defensa nos levan a presentar moi breve e sucintamente a tese de Murguía.

O máis relevante da exposición do pontífice do nacionalismo arredor da historia política galega, alén da metodoloxía e enfoques influenciados polo romanticismo, recóllese en dúas ideas: Galiza posúe un pasado propio que só comparte con España a partir da centralización aplicada polos Reis Católicos (aos que se acusa da decadencia do Reino galego) e que os períodos en que Galiza posuía un goberno propio coincidía cos períodos esplendorosos en todas as súas manifestacións (incluída a cultural).

Por outra parte, e xa enfiado cos traballos dedicados á literatura galega, Murguía explica que a presenza de distintos pobos no territorio galego propiciaron a mestura de razas e a posterior conformación dunha identidade propia e da aparición do Reino de Galiza. Alén dos celtas, romanos, suevos ou visigodos, o autor conclúe que o pasado galego constitúe o crisol da nosa identidade. Esta nosa cultura exprésase na arte de xeito tan distante da expresión artística meridional como tan achegdaa está á expresión artística dos pobos do Norte (sobre todo os de pasado celta como Escocia que se cita como modelo). Por iso só coñecendo esta identidade, que se presenta como alma, espírito ou xenio nacional (o volksgeist), se pode facer realmente arte e que imitar ou crear arte tendo como referencia o volksgeist doutro pobo só leva á frustración, mediocridade e fracaso.

Baixo esta idea Murguía cre que a decadencia literaria galega nos Séculos Escuros se debeu a que os escritores galegos pretenderon imitar e escribir en base ao xenio nacional español e non galego. Por tanto, para que Galiza tivese de novo grandes poetas estes tiñan que escoitar a alma do seu pobo, coñecer os seus costumes, crenzas, cantigas, músicas, paisaxes etc. etc. porque todos estes elementos conforman a identidade galega, o xenio nacional, o volksgeist galego. Murguía di claramente que esta é a misión (no sentido teleolóxico e místico, tan marcadamente romántico) do poeta do Rexurdimento.

Pero máis adiante Murguía dará un paso máis pois, na liña dos criterios do filósofo alemán do romanticismo Johan Gottfried Herder, asume que a expresión directa da alma, do espírito, do xenio nacional por parte dun artista só se pode realizar na lingua en que aprendeu a falar e a relacionarse co seu entorno humano e natural porque é a expresión directa, espontánea, natural, sentimental. En consecuencia, a verdadeira literatura galega capaz de expresar o volksgeist galego era aquela escrita na lingua galega. Así foi como Murguía introducía o criterio filolóxico que, logo dos debates e abalos posteriores, acabarían por constituírse no criterio central para o actual fixación do campo literario galego.

 

Logo destes epígrafes, onde pretendemos recoller as principias teorías inseridas na tese e a aplicación sobre o noso obxecto de estudo, chega o intre de poñer cabo. Manexámonos sempre dentro dos marcos do rigor científico e coa voracidade intelectual de quen pretende descubrilo e comprendelo absolutamente todo (Sapere aude), tarefa imposíbel para quen aínda vive un proceso de constante aprendizaxe e que nos lembra, unha vez máis, o consello de Umberto Eco. Permítasenos, pola contra, tirar un aresta positiva desta actividade investigadora ao concordar coa idea de que coñecer se aprende coñecendo, que nos trae á memoria o poemario de Carlos Drummond de Andrade Amar se aprende amando, título tomado daquel verso adxudicado a Goethe e que nos deixa un doce pouso na lingua e nos ollos: “só é possível ensinar uma criança a amar, amando-a”.

En todo caso sirva este traballo e esforzo senón como un pretendido traballo de investigación si como unha contribución para que como dixo Rosalía de Castro ao pechar o prólogo de Cantares gallego que “se vexa con respeto e adimiración merecidas esta infortunada Galicia!”.

 

Distinguido público,

Señora presidenta, señora secretaria, señor vogal,

Obrigado pola vosa atención. Infinitas grazas pola vosa atención.

 

Agora sométome ás valoracións e preguntas do tribunal.

Publicado en Cultura galega, Literatura galega, Rexurdimento | Etiquetado , , , , , , , , , , , | Comentarios desactivados en Acto de defensa da tese de doutoramento

Con García Lorca en Vigo. Un Día das Letras Galegas

Xurxo Martínez González (publicado en Faro de Vigo o 9 de abril de 2015)

 

Manuel Rivas propuña na revista Luzes un Día das Letras Galegas para Federico García Lorca. Imaxinan celebrar unha sesión plenaria da nosa centenaria institución en La Fuente, na anterga terra andalusí de Granada? Unha imaxe da comprensión e diálogo das culturas, da diversidade lingüística, nun lugar que foi igualmente un crisol cultural.

O poeta recoñeceu o feitizo galaico que tornou o seu xenio cara a unha terra deostada e unha lingua desprezada. E o Lorca universal quiso aprender a nosa lingua para escribir egrexios versos que son ópalos na literatura galega. Poesía de papel fino e letra calada. “Me sentí poeta gallego, y una imperiosa necesidad de hacer versos. Su cantar me obligó a estudiar a Galicia y su dialecto o idioma”, declarara o escritor fusilado polos corifeos malditos do amor á morte e da xenreira á intelixencia. Dende novo xa lía a lírica medieval galega, a Rosalía, Curros ou Manuel Antonio e incluso interpretaba cantigas do noso acervo cultural.

García Lorca visitou Galiza en catro ocasións, a primeira en 1916 sendo un mozo. En maio de 1932 pisou as rúas da nosa cidade atlántica. Na estación do ferrocarril estaban o Roberto González Pastoriza (avogado antifeixista que defendeu os concelleiros e alcalde republicanos fusilados), o esguío Gómez Román, de dandy chapeu, e outros compañeiros que conformaban o Comité de Cooperación Intelectual. Republicanos e galeguistas abrazaban Lorca, compartían mesa no Derby e paseaban con alegre cadencia nos tempos felices da República. Falou no Teatro García Barbón o día 6 cunha conferencia titulada “Arquitectura del cante jondo”. Volveu a Vigo o 25 de agosto dese mesmo ano coa súa compañía La Barraca, recibido sempre con especial cariño e atención pública.

Logo estivo en varios lugares como Compostela, A Coruña ou Lugo onde reuniu unha poderosa audiencia. Dicíase na prensa galega: “o poeta máis popular de España”. E matáronolo. A nós tamén porque Lorca contribuíu á internacionalización da literatura galega con seis poemas editados polo Ánxel Casal, outro asasinado en agosto de 1936.

Os Seis poemas galegos ían prologados polo Eduardo Blanco Amor, de quen se fala a miúdo ante o éxito merecido d´A esmorga en versión cinematográfica. Unha adaptación espléndida, de sublime calidade na interpretación, na densidade da expresión, na fotografía. Precisamente o Blanco Amor gustaba da fotografía e algúns dos coñecidos retratos de Lorca son da autoría do auriense. Por exemplo, a instantánea do poeta granadino coa súa nai nunha sala da casa ou el mesmo sentado no escritorio particular.

O primeiro dos poemas escritos en galego por Lorca publicouno nas páxinas do vigués El Pueblo Gallego (tomado da revista lucense Yunque) e, para o noso gusto, trátase dunha exquisita composición. Sob o título de “Madrigal â cibdá de Santiago” (se cadra hoxe máis coñecido como “Chove en Santiago”, popularizado na música por Luar na Lubre) encontramos ecos vangardistas e un forte poder evocativo que recrea a líquida cidade levítica.

Sobre a estadía de Lorca en Galiza e as composicións en galego hai traballos publicados, algúns nestas mesmas páxinas de Faro de Vigo. Tamén se escribiu sobre a participación de Eduardo Blanco Amor e Ernesto Guerra da Cal na redacción/suxestión dalgúns versos lorquiáns. O González Pastoriza dixera que no Derby Lorca tomara nota de palabras galegas, segundo Alonso Montero. Algo semellante pasou en Lugo con Ánxel Fole ou en Madrid con Jesús Bal y Gay, excepcional músico de escaso recoñecemento público en Galiza.

Este repertorio de amigos da máis exquisita intelectualidade e creación artística expresan unha vivaz relación de Lorca con Galiza. Un anaco del está esparexido entre nosoutros. Por iso retomamos a proposta do Rivas e demandamos dende estas liñas que cedo Federico García Lorca teña un Día das Letras Galegas. Ben que o merece.

Publicado en Literatura galega | Etiquetado , , , , | Comentarios desactivados en Con García Lorca en Vigo. Un Día das Letras Galegas

Manuel Antonio. Oda marítima

Publicado en Faro de Vigo (5.3.2015).

Xurxo Martínez González

Sozinho, no cais deserto, a esta manhã de verão”. Velaí os versos iniciais do sublime poema “Ode marítima”, do Álvaro de Campos, trasunto do caleidoscópico Fernando Pessoa. Este extenso texto disque foi escrito dunha tirada mentres o autor outeaba o romper do día en Lisboa dende o cais lambido polas augas do Tejo. A súa lectura é unha onza de chocolate entre a lingua. A quen lle preste escoitalo recomendámo-lo recitado de João Grosso.

No peirao do Berbés detíñase o Manuel Antonio marítimo e atlántico para observa-las Illas Cíes coma dentadas nas nubens. Baixaba polas rúas taciturnas co trafego de bébedos, mariñeiros con outras falas, gargalladas, tabernas e mulleres. Un lenzo de Arturo Souto. Así llo confesa por carta ao seu curmán Roxelio e engade que “este ambente cosmopolita que desacorda un pouco c´o meu ambente de até agora”. Mais, pola contra, aquelas sensacións estrañas e mesmo distantes coa urbe (“Eu en Vigo estou nun deserto”) influíron na súa creación segundo relata nunha sorte de visita ao futuro: “Y-eu paseiando sóio, débolle algo, e chegarei quizais a deberlle moito a todo iso”.

O poeta estudou Náutica entre 1919 e 1923 en Vigo. O seu enderezo era Paseo de Afonso nº15, baixo. Cada mañá, ó saír, situábase ante o meirande balcón da cidade co seu ir e vir da vida marítima como a descrita por Pessoa no citado poema. A axitación da lonxa, das pescantinas coas patelas, dos gatos da tasca, das gaivotas a chíar entre os brazos do vento ou as gamelas coruxeiras e navíos de pesca a vapor partindo mentres os cacos da Ribeira gallopan polo Barrio do Cura e as nais clarexan a roupa nas ladeiras do Castro tras bater nelas no lavadeiro da Barroca, onde o meu pai refrescou tantas veces as mans. Ei-la estampa fabril dunha urbe enraizada na tradición antropolóxica.

As Irmandades da Fala celebraron en 1921 a súa III asemblea no extinto Tamberlick. Con este motivo Manuel Antonio puido estreita-la man do Antón Villar Ponte ou dun Vicente Risco de quen sabía da súa caligrafía e anotacións literarias, como constata a interesante correspondencia. Daquel xuntoiro os nacionalistas reclamaron ó Concello de Vigo que ondease a bandeira galega na casa municipal polo día de Santiago pero a corporación refugou a petición. Pouco despois distribuíase unha folla voandeira asinada por Xavier Soto e Manoel Antonio recrimando aquela actitude.

O poeta marítimo aumentaría a produción lírica e a publicación desta en prensa nestes anos vigueses. A súa vivencia na urbe ficou como cicatriz nas letras impresas. Son anos de intensas lecturas. Pausadamente o autor asentaba unha proposta creativa singular, ligada á visión renovadora e ao ronsel das vangardas europeas. O creacionismo salgado do océano. O acceso os neoloxismos e tecnicismos como materia poética. A empatía entre o mar e o mariñeiro. En Manuel Antonio destaca tamén o coidado traballo de creación e edición.

A Academia Galega publicou até agora, en edición de Xosé Luís Axeitos, dous tomos (poesía e prosa) dos catro que compoñen a anunciada e prometida obra completa. Un proxecto do que non tódolos poetas galegos poden gabarse aínda que haxa tantos que o reclamen con obrigada razón (pensemos nunha edición con xeito da lírica de Aquilino Iglesia Alvariño que anunciara o antigo Conselleiro de Cultura en 2011 durante a homenaxe ao poeta de Abadín). En todo caso, dende estas liñas atrevémonos a solicitar unha homenaxe e unha lembranza ó Manuel Antonio, digamos cunha placa nese Paseo de Afonso nº 15 dende o cal albiscamos a terra deitada fronte ao mar. Sobre nós revoa unha oda marítima a Vigo.

Publicado en Literatura galega | Etiquetado , , , | Comentarios desactivados en Manuel Antonio. Oda marítima

O Consello de Galiza e Ferrín

Publicado en Faro de Vigo (8 de xaneiro de 2015)

Se a memoria nos é fiel, no remate da súa homenaxe no ano 2009, X. L. Méndez Ferrín afirmaba de si mesmo: “eu non son máis ca un que camiña entre vós”. Sentenza que nos lembra a outra empregada polo seu compañeiro de angueiras vitais e militantes, o Beiras, que parafrasea a de Eça de Queirós: “eu apenas são um cidadão da Póvoa de Varzim”.

Ambos, Ferrín e Beiras, teñen a disposición pública a súa produción intelectual e práctica social. Sexan máis da vosa simpatía. Sexan menos da vosa admiración. Velaí está a tarefa perante os ollos de quen queiran mirar. De aquén e alén murallas.

As declaracións que fan transportan outro peso que non temos calquera de nós. Chamémoslle a este peso “capital simbólico”. Porque tras das palabras acumúlanse moreas de anos de experiencia e traballo, de recoñecementos públicos e currículos vizosos.

Ferrín pasea polo Vigo das Camelias escarlatas. Crúzase no ir e vir de persoas que sosteñen o seu pasado e, que nun mosaico granítico, compoñen parte do noso pasado. Memoria comunal. Ó xeito dunha colmea camilojoseceliana, cada día mesturámonos con xente que teñen cadanseu relato da vida. Non os coñecemos. Hoxe, nesta crónica do Faro da Cultura deterémonos no Consello de Galiza e no día en que nomearon ó seu delegado na terra.

Castelao promoveu a constitución dunha sorte de Goberno no exilio (Consello de Galiza) coa mente posta na reinstauración da legalidade republicana trala queda do feixismo en Europa (España, Italia e a Alemaña nazi).  Sería o intre de desenvolve-lo Estatuto galego e conformar un poder autónomo. O mesmo modelo dos gobernos vasco e catalán.

Os aliados déronlle as costas á República. Atila mantívose no poder. Ante este golpe na esperanza, o Consello de Galiza, presidido por Castelao e despois por Alonso Ríos, quixo soste-la memoria e a loita democráticas. Aínda que as condicións fosen contrarias e o éxito do Consello fose cativo.

No Bos Aires de 1968 atopámonos cos Xogos Froraes do Idioma Galego, que tiñan de “manteendor” o escritor X. L. Méndez Ferrín. Alí mantivo unha xuntanza co Consello de Galiza e informounos das actividades clandestinas dos partidos antifeixistas, nomeadamente da UPG na cal militaba.

Na acta do Consello de Galiza do día 9 de setembro dese mesmo ano lemos: “Pondo fecho á xuntanza o señor Antón Alonso Ríos manifesta que na xuntanza precedente do Consello escoitou o informe da UPG apresentado polo irmán Fuentes e tomou coñecimento da propaganda de aición que propón dito partido, resolvéndose encarregar a Méndez Ferrín a constitución da delegación do Consello de Galiza na Terra”.

Tralos tirapuxas entre os galeguistas do interior co Consello de Galiza (pódense ler na correspondencia entre Piñeiro, Penzol e Castelao), agora os exiliados tomaban a UPG como organización afín. Ben é certo que xa en 1961 Carlos Velo e Luís Soto (despois militantes da UPG) formaban parte da delegación do Consello de Galiza en México, logo dunha primeira recepción negativa á proposta de Castelao en 1944. E non esquezamos tampouco ó Antón Moreda no traballo de reorganización do nacionalismo.

Que nós saibamos, Ferrín é a derradeira persoa que ostenta unha representación da legalidade republicana emanada do Consello de Galiza. Mais aínda hoxe precisamos unha investigación e estudo arredor desta institución do exilio galego para coñecermos mellor o relato común conformado pola vida de tantos anónimos. Anónimos que se cruzan no cotián das nosas rúas e avenidas, nas prazas e lugares coma Peniche.

Para bota-lo pecho, convidamos dende aquí a Ferrín a que nos relate profusamente aquela viaxe a Bos Aires e o seu encontro co Consello de Galiza. Como se recuperase esa memoria do fondo dos espellos.

 

Xurxo Martínez González

Publicado en Sen clasificar | Comentarios desactivados en O Consello de Galiza e Ferrín

Discurso na homenaxe da U. de Vigo a Luís Soto

Los ojos son azules como semi-velados
Ojos de mar gallego reflejado y distante
En la gruta de párpado está agazapados
Con la calma enigmática de los interrogantes.

La voz es blanda, dulce, lejana e insinuante
Un perfil aniñado sobre un gesto rotundo
Y la flava melena que le enmarca el semblante
Es la de un paje rubio de Felipe Segundo.

En el alma la fe, la ilusión y un fervor
De fidalgo antiguo que cultiva el honor
Y lo guarda en el pecho con extraña codicia.

Gusta de los amores de un día, ¡al fin poeta!
Y arde en su corazón como llama secreta
Un amor inefable por la madre Galicia.

 

Velaquí os versos que o Eduardo Blanco Amor, tan en voga nestes días pola estrea d´A esmorga, lle dedicou a Luís Soto en 1921 co gallo do seu retorno á patria ou matria (como vostedes prefiran). O Eduardo de Auria e o Luís de Vilanova dos Infantes trabaron amizade en Bos Aires cando os anos duros da emigración, esa praga bíblica que padece este pobo en eterno éxodo que parece non ter fin. Foron anos de loita e traballo, de toma de conciencia política, de tomarlle o pulso á vida, de facerse home cando aínda era un rapaz. Soto coñeceu a pelexa dos obreiros arxentinos na folga xeral de 1919, defendeu dende un pequecho xornal que dirixía (El Eco de Huinca Renancó) a xornada de oito horas laborais e foi detido por primeira vez aínda que axiña ceibado seguramente pola súa precoz idade; compartiu parladoiro con intelectuais e paisanos nosos no café Armonía localizado na longa Avenida de Maio da capital arxentina, no tempo en Carlos Gardel iniciada a súa carreira musical, Borges regresaba tralo periplo familiar europeo e Vicente Huidobro iniciaba a estética das vangardas latinoamericanas, e nas universidades se vivía unha revolución cultural.

A emigración fincou na pel, feriu e cicatrizou o corpo de Galiza, marcou a ferro quente a nosa condición de pobo en continua marcha incluso cando as condicións eran miserábeis e escravas. Resistiron e saíron adiante. Porque na emigración se traballou de todo, de absolutamente todo, pero con intachábel eficacia e mestría e por iso o valor dos galegos merece unha alta estima, respecto e admiración no mundo, como bramara Ramón Suárez Picallo, esoutro amigo do Luís Soto nos tempos de Bos Aires e posteriormente na común loita pola liberdade. Nunca daremos pagado o esforzo e a heroicidade dos nosos devanceiros na emigración que se asociaron creando poderosas institucións para que ninguén tivese que sufrir a fame, a escravitude e a pobreza doutrora. Tampouco a ignorancia e o analfabetismo ao que se vían destinados xa que os galegos crearon escolas e talleres para formar e educar os que non tiveran posibilidades. Porque a educación axuda a sermos cultos, e sendo cultos poderemos sermos libres, como José Martí escribira na flor espumosa de Cuba.

Pero o Luís Soto non saboreou o mel do triunfo, non retornou con chapeu branco, camisa de liño, un fular ao aire e unha maleta chea de agasallos e recoñecemento social. Retornou como o pai do Migueliño do conto do Castelao: sen apenas catro patacóns nos petos e un fardel co indispensable. Pero viña cheo de ideas que son o zume da existencia, ideas sacadas da loita sindical, da loita política, da loita por afirmar a esperanza do futuro e a necesaria nova sociedade, porque cal futuro pode agradar a unha comunidade onde prevalece a fame sobre o reparto de comida, a miseria sobre a igualdade social, a pobreza sobre a vida digna? Acaso hai persoas condenadas dende que nacen a morrer de inanición nas máis adversas e violentas circusntancias?  Este é o futuro da humanidade?

Baixo a sombra destas preguntas, que atravesan a existencia de calquera persoa digna de ser persoa, lábrase o carácter granítico de Luís Soto, da incólume presenza das ideas transformadoras ou revolucionarias que adquiriu dende mozo, cando lía a Rosseau, Marx ou Curros Enríquez.

Ao regresar á terra traballou e estudou. Quixo formarse profesionalmente como mestre. Unha escolla marcada pola figura da súa nai, tamén mestra e a quen admiraba até límites non pronunciábeis. Pero a escolla tamén ten algo de compromiso coa sociedade pois Luís Soto pretendía dalgún xeito co seu oficio axudar os próximos, fomentar ideas de igualdade, liberdade e fraternidade, axudar a que as crianzas puidense ter coñecementos para combater os abusos das clases poderosas, que se servían nos iletrados, dos que nin sabían ler nin escribir. Crianzas destinadas a seren man de obra. Crianzas destinadas a goberanren esa man de obra. Contra isto revélase Luís Soto.

O noso protagonista, o bolxevique ourensán como o alcumou un poeta dos nosos días, vivira na escola de Celanova unha anécdota que lembraba e deixou escrita. Ao rematar os cursos nos Escolapios, tras anos estudando polos libros doutros compañeiros ou camiñando dende Vilanova até Celanova todas as mañás (incluídas as do frío inverno ourensán), os cregos foron falar cos rapaces para interesarse polas súas opcións universitarias. Ningún se achegou a Soto porque o seu destino era outro. E disque, conta el, un grupo de obreiros saía dunha taberna en dirección á obra e rodearon ao rapaz ensimismado nas portas do mosteiro, sentíndose desprazado e solitario mais agora recollido e identificado cos que o rodeaban, coas súas roupas humildes, coas súas mans titánicas e os rostros cansos dos que traballan de estrela a estrela.

Así fórmase Luís Soto, cos golpes atinados ou desatinados da vida. Así formámonos as persoas que non somos alleas o que nos rodea, que non vivimos á marxe dos sucesos actuais aínda que estean a milleiros de quilómetros e ás veces non sintamos máis que borboriños ao lonxe. Pero Soto sabía que na conciencia, na toma de posición, na decisión de particioar no combate colectivo os lonxanos borboriños son palabras de orde na súa conduta diaria.

Tras aprobar as oposicións a mestre foi destinado a Buscalque, no concello de Lobios. Non procuredes nos mapas este lugar porque foi asulagado polo encoro de Lindoso. Pero Soto, tras unha penosa viaxe até alí (imaxinades as comunicacións naquel tempo) atopou un barqueiro que o cruzou polo río Limia e non lle quixo cobrar. Porque o Luís Soto era o mestre e este oficio tiña unha poderosa significación. Durante este período Soto impartía aulas dentro dunha escola (con todo tipo de carencias e eliminada a simboloxía relixiosa por decisión propia) ou ao aire libre na propia natureza. Impartía aulas en horario nocturno, aprendíalles de balde aos adultos. A vocación da docencia para educar e formar ás persoas, para facelas capaces e válidas ante quen se aproveitaban da ignorancia. Este perfil profesional manteríao Soto nos anos en que exerceu como mestre.

El soubo combinar o ensino coa militancia sindical e política. Por iso, cando os anos felices de esperanza da II República, se afiliou á ATEO e militou activamente no Partido Comunista de España, mesmo fundándoo en Ourense ao carón do seu amigo, posteriormente morto na Guerra, o veterinario Benigno Álvarez. A súa figura aparecía decote como a de dirixente e incansábel activista. A implicación e traballo político-sindical aumentou tras o seu traslado dende Buscalque a Ramirás. Escribiría na prensa, como no popular xornal La República de Jacinto Santiago (onde compartía espazo con Otero Pedrayo, Vicente Risco, Roberto Blanco Torres ou Eduardo Villot Canal).

Dende entón, dende este tempo, Luís Soto será un nome de constante presenza pública até a súa morte, dende as múltiples facetas da súa poliédrica figura: dende o mundo sindical (chegou a formar parte da dirección da importante Federación Española de Traballadores do Ensino da UXT durante a guerra civil; en América na Internacional dos Traballadores do Ensino e participaría na fundación da Federación Galega de Traballadores do Ensino, da cal tamén foi dirixente); dende o mundo asociativo (creando o Fogar Galego de México en contraposición ao Centro Galego controlada por adeptos ao feixismo; ou fundando anos despois o destaado Padroado da Cultura Galega); dende o mundo cultural (onde sobresae sobre todo a súa dirección e empurre incansábel da revista Vieiros que soubo darlle novos formato estético, que mesturou nas súas páxinas as colaboracións dos antigos galeguistas cos novos rapaces, onde escribiron Ramón Lorenzo, Neira Vilas, Reimundo Patiño, Ferrín ou Manuel María); dende o mundo xornalístico, coa presenza da súa sinatura en artigos de opinión ou formando parte da redacción de distintas cabeceiras da prensa do exilio como España Popular ou Saudade; ou de prensa política como o Galicia. Órgano da Alianza Nazonal-Galega, Loita ou o primeiro xornal marxista-leninista escrito integramente na nosa lingua, Boletín Galego de Información.

Soto sentiu a friaxe na caluga cando a guerra. Loitou dende o primeiro día formando parte do Comité de Defensa da República, en Mondariz (o último destino como mestre). Vén loitar a Vigo contra as tropas sublevadas e, tras a caída das últimas barricadas en Lavadores, foxe polo monte até chegar a casa e agocharse. Grazas á axuda de amigos e familiares. Un crego, Francisco Alfaya, agóchao na reitoral. Porque Soto era un comunista e anticlerical pero unha vida humana; e porque Francisco Alfaya era un relixioso que sabía o valor da vida humana. Non hai rivalidades cando a sen razón, a barbarie e o feixismo se impoñen. Tras diversas situacións, Soto consegue fuxir a Vilanova, agocharse alí un tempo á espera de que se tranquilizase a situación, e posteriormente fuxir por Portugal e alí embarcar a Francia. Precisamente en Lisboa un antigo alumno da escola de Mondariz, afiliado a Falanxe Española, encóntrao. Púidoo denuncialo e envialo a unha morte segura (Soto estaba en busca e captura por rebelión). Non o fixo porque era o mestre que lle aprendera. De novo, o valor e a importancia da figura do mestre.

En París puido quedarse a tarefas organizativas do exilio pero pediu volver a España para combater dende o lado republicano. En Valencia encontrarase con Castelao, con quen compartira campaña a prol do Estatuto de Galiza. Este reencontro iniciaría unha duradeira relación de amizade e empatía política. Xuntos, Castelao e Luís Soto procuraron a unidade das forzas republicanas baixo parámetros de esquerda e de autonomismo. Así naceu a Solidariedade Galega Antifeixista, da cal Soto sería secretario xeral.

Pero Soto tamén dirixía Nueva Galicia, onde colabora Ramón Cabanillas ou o propio Castelao. O xornal que servía de apoio e difusión de Enrique Líster, comandante do Exército Republicano e xefe do heroico e prestixioso V Rexemento. E debemos lembrar a Líster, recuperalo para a nosa memoria, invocalo cando ás veces se deita sobre os galegos e galegas esa canallada, con ademán ofensivo, de citar a orixe galega de Franco. Pois ben, tamén deberemos lembrarlles a estas persoas que Líster, un dos máis (senón é o máximo) dirixente do Exército Popular da República era tamén galego e compartiu espazo, loita e esperanza con Luís Soto e co principial dirixente do nacionalismo galego, o guieiro inmorrente, o rianxeiro Daniel Castelao.

Castelao e Soto participaron na campaña internacional a prol da República en Estados Unidos e Cuba. Moitos meses de mitins, conferencias e conversas cómplices. Anos de férrea aliaxe, de unión de aceiro que se mantivo no tempo até a morte, intercambiando influencias de nacionalismo e de esquerda. Porque os dous recibiron xuntos a nova da derrota na guerra civil e os dous tiveron que procurar un lugar lugar e forma de vida no exilio. Soto axudou a Castelao cando este quixo marchar de Estados Unidos a México pero finalmente desembarcaría en Bos Aires.

En México Luís Soto crea a Comisión Galega do Partido Comunista de España, o xermolo do actual Partido Comunista de Galicia. Porque el xa era un convencido nacionalista, tanto como convencido comunista. E a liña estratéxicas que adoptaría sempre foi a unidade das forzas antifeixistas que asuman o dereito a decidir do pobo galego. Todo o seu traballo no exilio tivo esta teima e conseguiu éxitos pero logo tamén coñeceu o rostro acedo da derrota, da frustración e do cansanzo. Pero seguiu adiante, coas ideas graníticas, co pulso da vida, cos azos tomados dos amigos, familia e da conciencia dun home que loitaba polo futuro das seguintes xeracións.

Luís Soto foi expulsado do Partido Comunista en 1950. Regresaría anos despois como un xesto anecdótico porque a súa nova dedicación era outra: fundar unha organización de esquerda nacionalista. Así foi como participa dende o inicio na fundación da Unión do Pobo Galego (UPG). El era, de entre os fundadores, a persoa cun currículo máis notorio, cunha experiencia máis contrastada, cun coñecemento máis amplo e, porén, non adoita ser citado nin aludido nos nosos días. Unha inxustiza contra a que protestamos e denunciamos. Pero por que sucede isto cun home que participa dende o exilio coa edición e impresión dos dous primeiros número do Terra e Tempo (voceiro da UPG), na organización do xantar de despedida a Celso Emilio Ferreiro celebrado precisamente en Ourense e que supuxo un acto de contestación ás obras do encoro de Castrelo de Miño e que rematou coa xente en pé cantando o himno galego logo dun afervoado discurso de Ramón Otero Pedrayo?

O homenaxeado de hoxe seguiu a súa conciencia. Eduardo Galeano, o pensador uruguaio de falar pausado e penetrábeis palabras na nosa mente coma raios de luz, sostén que a vida só paga a pena vivila cando se segue a conciencia e as ideas propias, cando non nos dobregamos ao que nos ditan ou obrigan os de arriba. Soto mantívose do lado dos expulsados da UPG no conflito de 1976 que tivo como escusa a actitude do principal dirixente da UPG durante os anos 70 do tardofranquismo, Xosé González (hoxe aquí presentre entre nós). En realidade aa escusa soterrábase as aspiracións doutros dirixentes que pretendían modificar pautas, estruturas e deicisións tácticas adoptadas pola organización nacionalista, como eran por exemplo a postura da unidade da esquerda galega no chamado Consello de Forzas Políticas Galegas, a alternativa propia xurdida dende a terra no proceso de restauración borbónica (ou que se adoita chamar como transición que hoxe observamos inacabada e imperfecta).

Luís Soto estivo aí, ao carón dos que loitan pola unidade, contra o feixismo, contra a barbarie e a prol das clases humildes, da alianza internacionalista e da liberdade absoluta desta terra nosa. Por iso Soto está na fundación e será o presidente do primeiro partido arredista e comunista, o Partido Galego do Proletariado.

Morreu en 1981 mantendo intacta a firmeza na esperanza dun outro mundo posíbel. Alí estaba poucos meses antes apoiando a candidatura de Galicia Ceibe con Ferrín e Carmiña Graña. Alí estaba compartindo conversas cos seus camaradas de partido pero tamén cos camaradas da cultura galega que ían dende Ramón Otero Pedrayo ao Eduardo de Auria. Así se tece a historia deste bo home que quixo soñar até o derradeiro segundo da súa vida. Porque non quixo desertar dos que axudan por construír un futuro digno, de liberdade, de fraternidade, de igualdade. Sempre a mesma proa. Sempre o mesmo horizonte. Sempre ese “amor inefable por la madre Galicia”. Sempre a esperanza sobre a cal dixo Octavio Paz: “Quen mirou a esperanza non a esquece. Búscaa baixo os ceos e entre todas as persoas. E soña que un día va atopala de novo, non sabe onde, acaso entre os seus. En cada eprsoa latexa a posibilidade de ser ou, máis exactamente, de volver ser outra persoa”. E con esa esperanza morreu, con esa esperanza se debe educar os nosos cativos,  con esa esperannza coa que deben traballar os nosos metres, con esa esperanza hoxe nós albiscamos o futuro.

Xurxo Martínez González

 

 

Publicado en Historia do nacionalismo | Etiquetado , , , , , , , , , , , | Comentarios desactivados en Discurso na homenaxe da U. de Vigo a Luís Soto

Faro de Vigo ante a fame de 1853

Publicado en Faro de Vigo (30 de outubro de 2014)

Veño de ler O sitio de Leningrado (1941-1944), de Michael Jones. Unha obra que narra o cerco de 872 días nos cales Hitler pretendía matar por inanición e non a invasión militar. En situacións tan tráxicas a sociedade expresa o seu canto máis ruín e a máis extraordinaria solidariedade. Non vén ao caso relatar aquí algúns destes episodios que arrepiaban até os propios soldados nazis.

A fame, como “método científico”, era a principal arma da whermacht para acabar coa actual San Petersburgo. Porque quen non ten que levar á boca, morre. Os nosos devanceiros relatan de viva voz os “anos da fame” logo da guerra española. Crónicas que doen nos ósos da alma. Pero resúltanos difícil visualizar a situación da Galiza de metade do XIX na cal as aldeas se despoboaban, os homes marchaban como escravos a América e as mulleres asaltaban carros de comida para alimentar a súa familia. Pero así nolo testemuñan o poema de Xoán Manuel Pintos “Deitouse a fame…” ou o nome popular coa se introduciu no maxín colectivo: a fame irlandesa.

Ao deputado ourensán, Urbano Feijoo Sotomayor, ocorréuselle que unha medida óptima para atallar o (seica) desequilibrio estrutural de Galiza era promover unha lei pola cal os galegos saísen de maneira masiva cara á emigración. As condicións reais nas cales marchaban e traballaban os emigrantes galegos eran miserentas e inhumanas. A fin de contas, a Feijoo resultáballe un bo negocio xa que se dedicaba ao “transporte de traballadores” a América e tanto lle tiña a dor dos seus compatriotas.

Outro deputado galego, orixinario de Castropol, Ramón Pasarón Lastra, publicaría un interesante traballo titulado Informe sobre el estado en que halló a los colonos pobres de Galicia el hambre que los afligió durante el año 1853. Neste ofrecía outras medidas económicas e sociais (como a creación da caixas de crédito ou alixeirar de impostos ás camadas populares) para combater a mortal situación. Neste informe atopamos pasaxes que describen a vida daqueles nosos devanceiros: doenzas, friaxe, miseria e desnutrición.

Faro de Vigo acabara de nacer da man de José María Posada e do seu curmán José Carvajal Pereira. Ambos eran firmes defensores do pobo galego. Eles, preocupados pola dramática emigración, redactaron un valente editorial no cal denuncian o trato coma “escravos” dos galegos na illa de Cuba e culpa ao Goberno conservador da súa impericia cando non o seu lucro ante a desidia con que contemplaba a fame galega. Dende Vigo, onde partían algúns dos barcos enchidos de emigrantes, alzouse a voz da denuncia por, primeiramente, simple sentimento humano.

Leamos algúns anacos: “La falta de comunicaciones, los estensos baldíos, la triste condición del marinero, la nulidad del comercio español, los onerosos tributos que pesan sobre la tierra y sus producciones, sobre la industria manufacturera, mercantil y naviera, son las causas primordiales de esta consunción que está esperimentando el cuerpo social, desta miseria encarnada ya en Galicia”.

Aínda engade máis: “Tenemos fundadas sospechas para atrevernos a asegurar que se piensa más en sustituir la falta de la raza negra con los hijos de la desdichada Galicia en la Isla de Cuba, que satisfacer á estos el trabajo duro y penoso á que se van á dedicar. […]. Condiciones á nuestro modo de ver más duras que las que se imponen á los chinos. […] Por que razón mensualmente se paga al chino y al negro 20 duros y á estos pobres hijos de Galicia sólo cinco?”

En calquera dos casos citados (sitio de Leningrado, a posguerra ou 1853) o problema non foi a falta de alimentos senón a inxusta distribución destes. Tristemente, como hoxe en día. A sociedade parece non comprender o que vale unha faragulla de pan até que se pasa fame.

 

Xurxo Martínez González

Publicado en Cultura galega | Etiquetado , , , , | Comentarios desactivados en Faro de Vigo ante a fame de 1853

Eduardo Chao e Rosalía de Castro. Unha relación de parentesco

Publicado en Faro de Vigo (4 de setembro de 2014)

 

Para o meu pai,Quique, o do Morgan e Marina

             Dende novo resultoume familiar o apelido Chao. Cando o meu pai se puña coas lerias de infancia dicía: “eu, que era da rúa Chao” porque nese lugar está a súa casa natal. Como bo caco da Ribeira fixo das súas na escola Chao, edificio que desaparecido da cartografía viguesa.

Dende as páxinas de Faro de Vigo dedicamos varios artigos ao Rexurdimento pulido dende a nosa urbe atlántica. Por aquí desfilaron Compañel, J. R. Fernández, A. Chao ou Aguirre. Mais tiñamos que dedicarlle unhas letras ao xefe desta tribo, o patriarca e protector daquela aventura político-cultural xurdida arredor de La Oliva e El Miño, con imprenta na rúa Real.

Eduardo Chao naceu en Ribadavia aínda que cedo a familia se asentaría neste hinterland. O seu pai era o boticario José María Chao, oriúndo de Lebosende (Leiro), teimudo liberal enfrontado ao absolutismo, boticario con parladoiro na nosa Praza da Constitución esquina con Sombreireiros. A fama víñalle por ser acusado de elaborar un paquete bomba que estouparía nas mans do xeneral Eguía. Unha historia oculta entre os seus descendentes como tivo a ben confesarnos Xosé Luís Chao, o voluntarioso arquiveiro e protector da memoria desta ilustre estirpe.

O pasado ano tivemos ocasión de visitar, canda Gonzalo Navaza, a casa deste sucesor. Alí emprestounos un feixe de papeis. Entre tanto documento estaba unha árbore xenealóxica. Reparemos nela.

A liñaxe dos Hermida pertencía á Casa Grande de Leiro. E de Leiro era a familia dos Chao. O pai de José María Chao (por tanto, o avó de Eduardo) era Manuel Ignacio Chao Hermida, fillo de Benita Hermida.

Destes Hermida procedía Gregorio Antonio de Hermida que casou con María Josefa de Castro Abadía, a tía materna de Rosalía. Eles foron os donos do Pazo das Torres da Hermida, en Padrón, onde a poeta residiu durante varios anos e compuxo algunhas das máis celebradas composicións (“Como chove miudiño”).

Polo tanto, Eduardo Chao (como Alejandro) e Rosalía de Castro compartían remotos devanceiros. Nada sabemos se eles eran conscientes deste parentesco aínda que resulta críbel tal posibilidade.

Este dato convídanos a unha interesante reflexión sobre o papel do dirixente republicano nos primeiros pasos e maduración intelectual da escritora, non só no mundo cultural senón tamén na ascendencia política. Rosalía estivo sempre a carón das ideas máis avanzadas da época onde Eduardo Chao destacaba decote. Nada nos estraña que as colaboracións xornalísticas da poeta aparecesen en cabeceiras republicanas, demócratas e afíns ao provincialismo.

Rosalía chega a Madrid na primavera de 1856 sen publicar (que se saiba deica hoxe) unha soa liña poética. Un ano despois saía do prelo non un poema senón un libro completo titulado La flor e que sería aplaudido por Murguía dende as páxinas de La Iberia.

Queremos albiscar a man de Eduardo Chao detrás do “atrevemento” de Rosalía a publicar este libro. Porque el posuía un lugar sinalado no mundo editorial e cultural daquel Madrid de mediados do XIX grazas á súa tarefa na importante editorial de Gaspar y Roig. Por tanto, a súa opinión literaria merecía respecto e garantía unha rede de contactos no eido artístico así como un espazo no parladoiro da súa casa.

Sabemos que por agora esta é só unha hipótese. Mais lembremos que foi Juan Compañel (cuñado dos Chao e axudado economicamente por estes nos períodos máis difíciles) quen publica Cantares gallegos en 1863 e que foi Alejandro Chao (padriño da primeira filla de Rosalía) quen en 1880 publica na Habana Follas novas.

Cos Chao e Rosalía a urbe de Vigo sitúase no miolo do Rexurdimento porque alén de cidade industrial tamén fomos e somos cidade cultural galega.

 

Publicado en Rexurdimento | Etiquetado , , , , , , , , , , | Comentarios desactivados en Eduardo Chao e Rosalía de Castro. Unha relación de parentesco

La Oliva, matraz do Rexurdimento

Publicado n´A Trabe de Ouro nº 84 (2010)

 

No número 75 desta mesma revista[1] publicamos un artigo verbo daquel xornal desequilibrante na balanza histórica encanto significou a recuperación do pensamento provincialista e guiou ideoloxicamente o renacemento galego. Participou exitosamente na construción do pazo, na grande obra de recoñecemento da nosa identidade que sacudiu os vellos prexuízos nados na autoxenreira, na elaboración dun discurso galeguista latexante mais non expreso nas elites intelectuais nativas e na vontade liberadora de Galiza en todas as súas frontes. Naquel 2008 publicáronse tamén outros dous traballos co mesmo obxecto de estudo: un de Beramendi[2] e outro de Barreiro Fernández[3]. Os tres abordaron, por primeira vez, un estudo de xeito monográfico sobre o citado diario. Atrás quedaron os indispensábeis artigos de quen fora cronista oficial de Vigo, Xosé María Álvarez Blázquez, esquecido xa polas autoridades municipais tralo Día das Letras Galegas mentres degoiramos a dilixente atención que merece o seu valiosísimo fondo persoal[4].

Nós, ao rematar o traballo, prometeramos tirar outro que atinxira a condición “galeguista” do medio escrito. Velaquí logo o cumprimento.

Porén, dende aquel 2008 deica este 2010 puidemos afondar e descubrir novas fontes de información e datos relevantes que nalgúns casos corrixe algún cativo erro e noutros amplía o contido. Todo froito duns anos dedicados á redacción do traballo de investigación tutelado (TIT), que dirixiu Anxo Angueira, e agora encentando a tese de doutoramento dedicada a La Oliva e baixo dirección de Gonzalo Navaza.

Se entón falamos de matriz e hoxe de matraz do Rexurdimento non é efecto dunha disgrafía na alteración vocálica. Ambas formas recollen a esencia daquilo que destaca en La Oliva pois dela nace e nela mestúrase o renacer. Logo demostremos por que nas súas páxinas está a fórmula reveladora de moitas inquedanzas abertas nos estudos arredor do século xix.

Á aquela xeración coñecémoslle tres denominacións: a segunda provincialista (que usan Beramendi e Ríos Panisse), a dos precursores (de Manuel Murguía) ou a de 1854 (de Carvalho Calero). Ao noso entender seríalle ben acaído chamala xeración do Miño, en referencia ao xornal que continuou en 1857 a tarefa de La Oliva, trala prohibición gobernamental, e ter vida deica o 1868, polo tanto, conformándose como o voceiro da intelectualidade galega no cerne do Rexurdimento. Mais non vaiamos arestora a enlearnos neste debate bautismal.

Outro enfoque de interese, coidamos, é mergullármonos en La Oliva como elemento nuclear do progresismo vigués e espreitar a súa organización dende as crónicas xornalísticas. Algunha nota de historiografía local deixaremos caer no presente traballo. Porén debemos comprender este artigo como un complemento ao anterior, polo cal non recuncaremos en determinadas cuestións xa explicadas.

 

  1. Asumen o legado provincialista

Decote coidamos que o provincialismo rematou coa malfadada derrota no levantamento de 1846 e, incluso, que o castigo a aquela acción se reduciu ao fusilamento dos militares en Carral. Logo esquecemos que outros dos líderes civís e militares partiron para o exilio (Inglaterra, Portugal ou mesmo Francia), onde non sempre foron ben acollidos, como lle aconteceu a varios deles no país veciño vítimas da persecución ao progresismo (coñecidos como “malhados”[5]) na vella Lusitania[6].

Coa amnistía de outubro de 1846, motivada polo casamento de Isabel II, moitos deciden volver á patria. O goberno de Narváez, máis da escola absolutista ca liberal, continuou na súa liña de represión en Galiza. Prodúcese un exilio cara outros puntos do estado sendo Madrid o lugar máis común de destino. Alí atopamos polos anos 50 a José Rúa Figueroa, Eduardo Chao, Eduardo Ruíz Pons, Antonio Romero Ortiz, Antolín Faraldo, Manuel Becerra, Manuel Vicente Cociña… Na reitoría da Universidade de Madrid está Nicomedes Pastor Díaz entre 1847 e 1850.

De entre todos eles é o boticario Eduardo Chao Fernández o máis determinante para o nacemento de La Oliva e, por ende, para a recuperación da escola provincialista[7]. A súa casa de Madrid convertérase nun lugar de encontro de moitos galegos emigrados e exiliados. Xunto ao lar da familia Avendaño, estirpe liberal e progresista da cidade de Vigo[8], e os parladoiros nos bares conformamos o círculo do progresismo galego.

No romper da década dos 50 Juan Compañel chega a Madrid da man de Eduardo Chao, quen sería o seu cuñado[9], para integrarse na imprenta de Gaspar y Roig. O seu oficio de impresor comezara nos talleres do pai que dende 1834 rexía a súa viúva, Josefa Rivas. Coidamos que debeu encargarse da imprenta que a familia tivo en Ourense tralo 1846, que logo mercaría un dos caixistas, Pedro Lozano. Mais xa en 1855 nos consta imprimiu traballos da Universidade Central de Madrid nunha imprenta baixo a súa responsabilidade: Imprenta á cargo de J. Compañel, Jardines 24, bajo[10].

Varios rapaces (Alejandro Chao, Manuel Murguía, Serafín e Teodomiro Avendaño, Juan Compañel…) constitúen o que Barreiro Fernández chamou “Comité Borrasca”, nome que empregaron nalgunha das súas cartas. Este comité relaciónase cos exiliados galegos e viven un proceso de maduración mais, sobre todo, de racionalización dos feitos acontecidos en 1846 do que foron testemuñas de pícaros.

Velaquí, concluímos, o inicio da aliaxe entre dúas xeracións que se fortalecerá dende a experiencia xornalística que funda La Oliva.

Entón, unha rapazada escoita e discute sobre o acontecido entre os anos 1841 e 1846: a Academia Literaria apadriñada polo mesmísimo Capitán Xeneral de Galiza (Martín José de Iriarte, home de confianza de Espartero), os cabezallos da prensa provincialista, os debates políticos e estéticos daquela mocidade universitaria, a preocupación centralizada na defensa dos intereses e do progreso de Galiza… En síntese, agora son quen de recoñecer as ferramentas que conformaban o discurso ideolóxico daquela xente e cóllenas para si.

Porén, atendamos a que La Oliva non é o primeiro xornal de tendencia galeguista tralo 1846. Seguramente foi Eco de Galicia, editado baixo a dirección de Antonio Neira de Mosquera, o primeiro que puido recoller algunha idea provincialista mais nin foi a súa acción cotián nin se destacou por iso[11].

Na Coruña, arredor do poderoso e alumante lar de Juana de Vega, fundarase en 1854 El Clamor de Galicia, con Benito Vicetto na dirección. Estamos xa perante un xornal identificado con Galiza e defensor dos intereses patrios. Comeza a rexurdir o pensamento galeguista dende unha opción un chisco conservadora en comparación coa de La Oliva, sempre fiel ao esparterismo e ás ideas máis avanzadas do progresismo (segue de preto o ronsel da actividade política de Eduardo Chao).

Neste círculo coruñés atopamos aos seguintes persoeiros, algúns ligados dende Ferrol: o citado Benito Vicetto, Leandro Saralegui e Medina, os irmáns Antonio e Francisco de la Iglesia ou Ricardo Puente y Brañas, entre outros.

La Oliva, como xa sabemos, nace co romper de 1856 baixo un goberno progresista presidido por Baldomero Espartero, o Duque da Vitoria. O ano anterior foi de debates e intercambio de impresións. A rapazada de Madrid delega (por dicilo dun xeito) en Alejandro Chao a súa postura. Chega a Vigo, onde residía a súa familia, co aval do seu irmán Eduardo e coa protección do seu pai, José Chao, daquelas xa membro do Casino de Vigo. Na cidade da oliveira a facción esparterista tiña en José Ramón Fernández Domínguez, alcumado Carballo, o seu líder natural[12] e no casino o seu centro de operacións. Entre os fundadores deste Casino de Vigo, que denantes se chamara “Circo Recreativo de Vigo”, están o mesmo Carballo, Ramón Buch, Atanasio e Nemesio Fontao ou José Chao.

Alejandro logra que o grupo vigués se decante por Juan Compañel como o encargado da nova imprenta xa que Carballo parece que tiña outra opción máis barata (Compañel estaba en Madrid e os gastos da viaxe hai que supor que os asume o novo xornal). Quen non virá será Manuel Murguía nin Eduardo Chao, ambos en Madrid e por motivacións diferentes.

Unha vez no hinterland vigués nace La Oliva cunha liña expresamente progresista (coa bandeira de Espartero á fronte) e galeguista (recupérase o interese pola defensa e progreso de Galiza).

O mellor dos espellos posíbeis para argumentar ese compromiso co provincialismo foi a homenaxe que a redacción tributa aos Mártires de Carral. O número 25, correspondente ao 26 de abril de 1856, modifica a súa portada habitual para destacar en letras grandes: “Á la memoria de las Víctimas de Carral”, seguida do nome dos fusilados naquela vila e co peche: “¡26 de abril de 1846!”, nunhas elocuentes exclamacións que facían máis destacada aquela data de tráxica lembranza.

O feito de mudar a portada cotiá do xornal é unha mostra da relevancia que lle outorgaron a aquilo. Os artigos de Alejandro Chao, Manuel Murguía e o poema de Aurelio Aguirre, xunto á información dalgúns actos celebrados en Galiza pola memoria dos defuntos, recollían aquela loita como un símbolo da liberdade e dotárona dunha mística galeguista. Era a primeira lembranza pública daqueles feitos.

Porén La Oliva non garda para si un certo malestar polo silencio que El Clamor de Galicia fai desta data. O grupo coruñés contesta de inmediato argumentado que os mortos en Carral non eran galegos (como de certo é) e, polo tanto, non tiñan nada que honrar. La Oliva retruca afirmando que, fosen ou non galegos, eles morreran baixo a bandeira da nosa terra e iso convertíaos en fillos adoptivos de Galiza. El Clamor de Galicia non aceptou esa teoría e La Oliva non aceptou aqueloutra. As espadas pareceron quedar en alto naquela batalla dialéctica e simbólica sobre os acontecementos de 1846.

Hoxe parece que ninguén pode discutir que o levantamento de abril supón un feito nitidamente galeguista e progresista. Fora o remate dunha acumulación teórica practicada entre 1841 e 1845, nunha prensa moi definida e moi ligada á experiencia da Academia Literaria[13].

Mais por que triunfou xa entón a postura do grupo dos Chao? Porque as vicisitudes políticas provocaron a queda d´El Clamor de Galicia en outubro de 1856, xa baixo mandato do conservador xeneral Narváez, que foi axiña substituída por El Defensor de Galicia, con Ricardo Puente y Brañas na dirección. Mais este tampouco resistiu a man abafante do novo réxime e pechou no Nadal daquel 1856.

Entón, La Oliva, que con moito superaba a cantidade de exemplares editados ao día con respecto aos competidores e contaba cunha nutrida urdime de subscricións, ofrécelle ao grupo coruñés e ferrolán as súas páxinas. Fano así e pasan a reforzar o proxecto xornalístico que daquelas xa lideraba Juan Compañel, quen comezaría a outorgarlle unha perspectiva nacional La Oliva subtitulándoo como Periódico de Galicia e deixando un tanto á marxe as cuestións máis locais a prol das galegas.

Deste xeito os noutrora contrarios á homenaxe das vítimas de Carral pasaban a ser colaboradores activísimos de quen acababan de situar na historia de Galiza a Solís, entre os militares, e a Faraldo, entre os civís, como símbolos da loita pola liberdade.

Endebén non queda só no tributo popular aos mártires a nosa argumentación sobre este punto.

O provincialismo era unha teoría política máis ou menos estruturada e edificada. Por riba de todo está a defensa dos intereses galegos, o seu progreso e unha maior atención ao pasado histórico. La Oliva está nese vieiro: defensa da mellora da rede de comunicacións que debería favorecer ás exportacións (sobre todo as relacionadas co mar); reflexión sobre a emigración producida polo atraso económico mais non pola suposta pobreza de Galiza (feito que sempre negan os redactores); continua reclamación da chegada do tren concretamente a Vigo pasando por Ourense; fomento dunha literatura galega, de escritores galegos, de temática galega e, a poder ser, en galego (de aí o nacemento da Biblioteca La Oliva que despois foi Biblioteca El Miño)[14]; un crecente interese pola historia e os grandes persoeiros do pasado; reflexión sobre a educación e a importancia que ten para o desenvolvemento das riquezas dun pobo… En fin, coidamos que moitos aspectos coincidentes coa liña do provincialismo aínda que noutros fosen diverxentes (agora xa non se reclama a unidade provincial de Galiza, canto menos nesta primeira xeira de La Oliva).

 

  1. Juan Compañel e a liña editorial de La Oliva

Non hai dúbida para nós á hora de afirmar que La Oliva funda unha liña editorial progresista e galeguista que se mantivo practicamente ininterrompida deica o 1936, sempre na cidade de Vigo e sempre cunha ligazón orgánica entre os diferentes cabezallos.

O seu segundo director, o impresor Juan Compañel, foi un home de extraordinaria valía e abnegación. Sempre se dixo aquilo de “Juan Compañel foi algo máis do que impresor de Cantares gallegos”. Foino e daremos algunha notiña do por que.

A prensa chegou a Galiza cunha relativa tardanza en comparación con outros pobos. No romper do século xix apenas había escasas imprentas que non fosen as directamente ligadas ao poder do aparello eclesiástico e, por tanto, moi centradas na cidade de Compostela. Será a revolución industrial, que mellorou o proceso de impresión (por exemplo, a aparición da máquina de vapor ou dun papel e tinta máis baratos) a que facilite o estoupido da prensa á par, obviamente, das liberdades que se ían conquistando como foron as leis relacionadas coa liberdade de opinión, impresión ou prensa[15].

Na primeira metade da década dos 40 abrollan unha presa de xornais que se adoitan encaixar no provincialismo. Fundan unha liña editorial: a galeguista. O máis célebre de todos eles é El Porvenir, dirixido por Antonio Romero Ortiz, José Rúa Figueroa e Antolín Faraldo, estes dous últimos enxalzados dende as páxinas de La Oliva.

Este xornal, prólogo ao pronunciamento de 1846, estampou nos seus últimos números o lema “Todo para Galicia”[16]. Unha máxima que a xeración posterior recuperou tardiamente para El Miño e ampliou: “Todo para Galicia. Todo por Galicia”[17].

As reviravoltas históricas, a ruda adversidade que bate contra Galiza, quixeron que fose La Oliva quen consolidase aquela postura galeguista nas páxinas do xornalismo galego. Galeguista mais tamén ferreamente progresista.

Velaí a sobranceira función de Juan Compañel, quen xa de mozo traballara na impresión d´El Porvenir no taller familiar. O impresor compostelán, formado naquela crucial etapa provincialista, coñecedor do sabor acedo da derrota e vítima indirecta da represión sobre as liberdades de expresión, non se retirou vencido e nin tan sequera quixo coñecer outras fortunas da vida. Todo o contrario! Compañel termou daquela grande obra galega e incorporouse a elite intelectual que pelexaba por unha Galiza máis galega e máis progresista.

Xa dixemos que asumiu a dirección de La Oliva e baixo a súa orde comezou a concepción nacional do xornal vigués: non podía caer no localismo para enfrontarse a Faro de Vigo senón que a súa misión era aínda máis ampla, era aínda máis complexa e arriscada. Fíxoo así e, por ese motivo, padeceu prisión en diferentes ocasións ao longo da década dos 60, afrontou as multas que a censura aplicaba, resistiu ás aldraxes públicas que os xornais conservadores facían naqueles anos de goberno retrógrado. Non estivo só, ben o sabemos, mais el era a responsabilidade xurídica e civil por ser o editor responsábel e director do xornal.

Publicar Cantares gallegos tampouco resultou unha tarefa cómoda nun tempo en que a poesía feminina practicamente se reducía aos chamados álbums de señoritas. E se aínda por riba os poemas ían en galego, pois aumentaban as posibilidades de que aquela aposta puidese derivar nun fracaso editorial e económico. Mais sabemos que o fixo.

Rosalía era unha integrante máis daquela intelectualidade apadriñada por Eduardo Chao. O propio boticario puido ser un dos patrocinadores e impulsores da Rosalía poeta cando en Madrid publica La flor (1857)[18]. Cómpre saber que Alejandro Chao era un dos amigos máis próximos á parella Murguía-Castro[19]. En fin, que non imos dicir nada novo sobre a inclusión da escritora nas fileiras daquel movemento rexenerador da patria galega.

Cando en 1868 triúnfa o levantamento progresista, Compañel decide recuperar o título de La Oliva, mantendo o mesmo formato, subtítulo e numeración ca El Miño. Seguía na dirección que deixaría en 1873 tras aceptar un posto do Ministerio de Fomento para a provincia de Ourense[20]. Coa súa marcha, a nova redacción anuncia no último número do xornal[21] que pechaban para deixar paso a outra cabeceira que eles mesmos ían potenciar: La Concordia. Entre os redactores están Delio Fernández Chao, fillo de José Ramón Fernández Domínguez (primeiro director de La Oliva) e Concepción Chao, ou o ferrolán Ramón García Vicetto, curmán de Benito Vicetto, vello colaborador d´El Miño e La Oliva, que traballou de secretario no concello de Bouzas e foi militante do republicanismo federal.

La Concordia estivo dirixido inicialmente por Miguel Fernández Dios, antigo integrante da redacción de La Oliva, quen tamén asume a imprenta, agora denominada Imprenta M. Fernández Dios, que ten o seu enderezo no mesmo lugar que o tiña denantes Compañel: rúa Victoria 10[22]. Durante algún tempo continuou estampado nas súas páxinas o devandito lema “Todo por Galicia, todo para Galicia” e sempre foi o rival ideolóxico de Faro de Vigo. Que maiores probas desa continuidade de liña editorial?

La Concordia foi un dos xornais de maior tirada de toda Galiza, polo tanto, seguía mantendo no cume xornalístico o que xa La Oliva conseguira en 1856: convertese no máis lido da terra galega. La Concordia acadou a honra de ser o primeiro diario de Vigo.

Co decorrer dos anos pasou de servir a acción política de Eduardo Chao para servir a causa do deputado liberal Ángel Urzáiz e posteriormente situarse na causa do agrarismo.

Segundo nos di Xosé María Álvarez Blázquez a fin de La Concordia débese á súa aposta por converterse no órgano oficioso da liberal Liga de Defensores de Vigo (Álvarez Blázquez, 1980: 522). Tralo seu peche aparece El Pueblo Gallego[23]¸ que sae á rúa o 27 de xaneiro de 1924. De feito o derradeiro propietario de La Concordia, La Editorial Vigo S. A. é o mesmo d´El Pueblo Gallego. O citado cronista de Vigo afirma que a colección completa de La Concordia e parte do seu sucesor foron queimados nun acto público propio do feixismo.

Aínda queda, coma en toda a traxectoria da prensa galega, por mergullarse na historia deste benemérito xornal vigués propiedade de Manuel Portela Valladares dende 1926, dirixido inicialmente por Ramón Fernández Mato e que tan significado foi para o galeguismo e o republicanismo. Dicir, en troques, que El Pueblo Gallego se imprimía nos talleres da rúa Doutor Cadaval[24] e que mantiña o enfoque editorial do seu antecesor: galeguismo e progresismo. Tristeiramente a súa escola freou en xullo de 1936 cando Atila se apodera de Galiza. O xornal sería expropiado e converteríase nun órgano de adhesión ao feixismo para escarnio de todo o republicanismo e o nacionalismo galegos. Incluso, coidamos, para toda a tradición xornalística encetada en La Oliva en 1856.

El Pueblo Gallego duraría deica 1979, cando pechou por problemas económicos derivados da súa filiación ao feixismo durante a ditadura.

É xusto recoñecer que en todas estas cabeceiras que citamos houbo unha forte argumentación a prol dos intereses de Vigo. Poida que en determinadas ocasións rozase o localismo mais coidamos que non perdeu a faceta nacional que os caracterizou dende o inicio.

 

  1. O berce do rexurdimento

É difícil atopar un outro xornal que tivese dende o inicio unha nómina de redactores e colaboradores tan achegados ao proceso de rexeneración e renacemento da cultura galega. Xa fomos dando nomes de moitos deles e outros tantos compleméntanse na listaxe de autores que recolle El álbum del Miño (Imprenta J. Compañel, 1858): os irmáns Camino (Alberto e Domingo), Xohán Manuel Pintos, Manuel Santos Arcay, os irmáns Rodríguez Seoane (José e Luís), Ramón de la Sagra, Antonio Romero Ortiz, Manuel Colmeiro, Nicolás Taboada Leal, Leandro Saralegui, Indalecio Armesto, Eduardo Pondal, os irmáns Feijóo (Casiano e Camilo), Eduardo Gasset y Artime, os irmáns Chao (Eduardo e Alejandro), Rosalía de Castro, Eduardo Ruiz Pons, Teodomiro Avendaño etc. Nesta longa listaxe tamén inclúen escritos dalgúns senlleiros galegos xa mortos coma Martín Sarmiento, Rodríguez de Padrón, o Conde de Lemos, Jerónio Feijóo ou José Cornide.

O Rexurdimento non se cingue a un espertar literario senón a un proceso de toma de conciencia da diferencialidade galega e, por tanto, dun movemento de recoñecemento da nosa terra, da nosa cultura, da nosa historia e da nosa economía. Unha nova elite de intelectuais comprométense co provir de Galiza coma denantes fixeran os provincialistas. Pertencen á mesma estirpe galeguista.

La Oliva e El Miño congregan nas súas páxinas as máis decisivas matinacións, creacións e opinións do pobo galego. Aquí é onde se funda o Rexurdimento que ten en Cantares gallegos o libro cume da expresión ideolóxica daquela xeración alén de ser unha xoia literaria. Expresión que podemos concretar na afirmación do noso fronte á negación dos foráneos.

 

Xurxo Martínez González

 

[1] Martínez González, X. (2008): “La Oliva. A soleira do Rexurdimento. Breve achegamento ao xornal matriz da ideoloxía do Rexurdimento”, n´A Trabe de Ouro nº75.

[2] Beramendi, J. (2008): “O progresismo provincialista galego a través de La Oliva (1856-1857)”, A patria enteira: homenaxe a Xosé Ramón Barreiro Fernández.

[3] Barreiro Fernández, X. R. (2008): “ La Oliva: xornal progresista e galeguista de Vigo”, A semente da nación soñada: homenaxe a X. L. Méndez Ferrín.

[4] Fondo que moi amabelmente ofreceu a familia Álvarez Cáccamo para a nosa investigación doutoral.

[5] O epíteto procede das mulas “malhadas” que tiraban da carruaxe do infante absolutista Miguel cando sufriu un accidente que o puxo en perigo de morte.

[6] Antolín Faraldo ou Antonio Romero Ortiz estiveron presos en Peniche.

[7] Na carreira de Farmacia atopamos como mestre a Antonio Casares y Rodríguez, destacado progresista e propietario dunha botica na Praza do Toural de Compostela (que aínda existe hoxe en día). Estivo ligado a outros destacados boticarios progresistas de Compostela.

[8] A Avendaño foi unha notábel familia viguesa que residía na Barxa, lugar onde os galeguistas celebraron o seu xantar durante o período republicano e hoxe é o solar que acubilla os cimentos das Torres de García Barbón.

[9] Lembremos que Juan Compañel y Rivas casaría con Peregrina Chao Fernández en 1863 en Vigo. Julio Alonso Gregorio-Espino publicara en 1984 un interesante primeiro volume das Notas genealógicas viguesas (Concello de Vigo) sen saír nunca os restantes volumes. Coidamos sería un empresa feliz a publicación dos inéditos para coñecermos máis intimamente o pasado de Vigo pois xa é hoxe difícil atoparmos o exemplar édito nas bibliotecas viguesas.

[10] Un exemplo é o discurso lido por Joaquín Botana Miguez (que chegou a Senador pola Coruña e alcalde da cidade de Compostela) no acto de doutoramento en xurisprudencia.

[11]Máis ben coidamos que se destaca por pretender situar a capitalidade de Galiza en Compostela, logo da polémica xurdida trala división provincial.

[12]Cómpre lembrar unha vez máis que Carballo casou con Concepción Chao Fernández o 16 de xullo de 1841.

[13]Non imos detallar aquí que para nós o pensamento galeguista ou o recoñecemento da diferencialidade galega camiño dunnha concepción nacional de Galiza vén de máis atrás. Mesmo algunhas liñas de investigación mergúllanse en proclamas e escritos anteriores á propia Guerra da independencia, onde nós situamos o inicio desta conciencia galega.

[14]Cómpre dicir que La Oliva será a encargada de introducir en Galiza o folletín literario.

[15]A primeira Lei de imprenta apareceu á calor das Cortes de Cádiz e a constitución de 1812.

[16]Exactamente aparece dende o número 12.

[17]Coidamos que foi a partir do ano 1864 cando se recolle. Polo tanto, oito anos despois de mirar a luz La Oliva.

[18]Durán, J. A. (2007): http://tallerediciones.com/cueva.php

[19]De feito foi o padriño da primeira filla do matrimonio que, para máis datos, levou o nome del: Alejandra (Compostela, 1859).

[20]No ministerio republicano estaba Eduardo Chao.

[21]Corresponde ao número 1 925, o que dá idea da impresionante obra daquela redacción que capitaneaba Compañel.

[22] En 1883 mudaron os talleres e oficinas á Porta do Sol nº 3. Coidamos que tras  M. Fernández Dios pasou á dirección o seu fillo, Eudoro Fernández (quen sufriu a persecución, pola mesma causa que afectaba a Ricardo Mella e Indalecio Armesto, do Ministro de Estado en 1884, José Elduayen) e, posteriormente contra o 1900, aparece Miguel Fernández Lema, neto do fundador. Eis unha sucesión familiar.

[23]Semella que durante un breve período simultanearon a publicación de La Concordia ás tardes e El Pueblo Gallego ás mañás, xa ambas baixo a propiedade da Editorial Vigo S. A.

[24]O vello e derruído local da imprenta foi hai ben pouco edificado para erguer o Colexio Oficial de Arquitectos.

Publicado en Rexurdimento | Etiquetado , , , , , , , , , , , , | Comentarios desactivados en La Oliva, matraz do Rexurdimento

NICOLÁS TABOADA LEAL, PRIMEIRO CRONISTA DE VIGO

Publicado en Faro de Vigo (19 de xuño de 2014)

 

Descripción topográfico-histórica de la Ciudad de Vigo, su ría y alrededores; con una noticia biográfica de varios hombres ilustres hijos del país (1840). Velaí o título da pioneira historia de don Nicolás Julián Taboada y Leal, quen co tempo inauguraría a listaxe dos cronistas oficiais da nosa urbe atlántica. Saíu do obradoiro que a familia Compañel mantiña en Santiago de Compostela pois Vigo carecía de imprenta.

Esta dádiva intelectual ofreceulla á cidade de acollida pois don Nicolás naceu no último alento do século XVIII nas terras da Mariña, en concreto no Viveiro do romántico Nicomedes Pastor Díaz ou dos irmáns Antón e Ramón Villar Ponte, quen impulsaron as Irmandades da Fala. Nomes que incrementaron de maneira lúcida o acervo cultural do noso granítico país.

Logo dos estudos primarios na vila do Landrove chegou a Compostela en 1820 para prepararse en Medicina e así seguir os pasos do seu pai, o distinguido médico Vicente Taboada La Torre. E ao chegar naquel revolucionario período fíxose miliciano para combater a prol da liberdade. En 1822 publicaría o lírico Canto épico al exaltado patriotismo que ha manifestado en febrero del presente año los milicianos voluntarios de Santiago. Alén de médico, escritor.

Xa co título exerceu durante un tempo na Estrada para deseguido desembarcar en Vigo, no Hospital da Caridade e no Militar. E aquí florecería a súa capacidade científica e a habelencia literaria. O nome de Nicolás Taboada Leal ingresou no parnaso da medicina peninsular ao diagnosticar o primeiro caso no Estado español de cólera, alá no ano 1833 en Vigo. O escrupuloso estudo converteuno nunha autoridade na materia aínda que houbo quen, anos despois e por intereses espurios, puxo en dúbida a diagnose e incluso o afastaron da xunta de sanidade. Lerias do poder capaces de pór en perigo a saúde pública.

Coñecedor dos males do cólera promovería a constitución dun lazareto na illa de San Simón que dependese directamente da xunta de sanidade de Vigo. Unha proposta que alumou as rivalidades locais pero que sería exitosa e transcendental para o desenvolvemento da cidade.

Taboada Leal atendeu o andazo do cólera e a expansión mortal. Por este motivo deu ao prelo Informe sobre la cólera-morbo asiática (1848) que sería referencial para os estudos médicos da época. Pero este título tamén entraría na historia da impresión local ao ser unha das primeiras obras saídas do obradoiro de Ángel de Lema. Co impresor compartiría o nacer de Faro de Vigo ao ser colaborador dende os números iniciais.

Don Nicolás interesouse vivamente pola historia. Aparece como subscritor, por exemplo, nas obras históricas de Leopoldo Martínez Padín e de Benito Vicetto. Debeu participar nunha nutrida rede de información cos intelectuais de época. Tamén con Manuel Murguía e os irmáns Chao con quen compartía a simpatía rexionalista e incluso a columna xornalística na selecta La Ilustración Gallega y Asturiana, propiedade de Alejandro Chao.

A súa descendencia ocuparía tamén un oco na historia local ora coma cronista (Nicolás Taboada Fernández) ora coma xornalista (Emilio Taboada Fernández). Unha estirpe fecunda.

Os fastos contan que foi un home discreto, de vida sosegada e entregada ao xénero humano. Será por iso que pasa desapercibido entre a veciñanza viguesa. Esoutro cronista de Vigo, Xosé María Álvarez Blázquez, laiábase n´A cidade e os días que non se publicase o traballo de Francisco Leal Ínsua (tamén viveirense e director de Faro de Vigo) sobre o ilustre Taboada Leal. Pois aínda é hoxe o día en que non atopamos nos andeis das bibliotecas esta obra (e descoñecemos onde pode estar a orixinal) que incrementaría o coñecemento das figuras senlleiras desta a nosa urbe atlántica, neste hinterland onde un poeta afirmou que brillaban os pés do vento.

 

 

 

Xurxo Martínez González

Publicado en Cultura galega | Etiquetado , , , , | Comentarios desactivados en NICOLÁS TABOADA LEAL, PRIMEIRO CRONISTA DE VIGO

500 números e 50 anos

A cultura galega celebra dous fitos dentro da súa traxectoria. Porque nestes días presentes a cultura é un ben á baixa e calquera xesta merece a maior das gabanzas. Non como un acto de recreo sobre nós mesmos que non nos leva a ningures senón como unha expresión agradecida ao valor do esforzo de persoas que teiman e terman de proxectos a prol da arte galega. Máis aínda neste clima de asalto á razón que, por ende, espalla o analfabetismo cultural.

Falamos de dous fitos: 500 números do suplemento cultural de Faro de Vigo e 50 anos de Grial. Un xornal e unha revista co centro de mandos en Vigo, que dende o Rexurdimento se converteu nun dos centros neurálxicos da nosa cultura. Poñamos por caso os Cantares gallegos de Rosalía, El Miño de Juan Compañel, Poesías varias de Francisco Añón, Galicia. Diario de Vigo de Valentín Paz Andrade, El Pueblo Gallego de Portela Valladares, Merlín e familia de Álvaro Cunqueiro ou Con pólvora e magnolias de Ferrín. Todo un feixe de títulos senlleiros impresos e editados aquí, en Vigo (non enumeramos outras disciplinas artísticas con cadanseu autor, digamos por caso Urbano Lugrís ou Gómez Román). Persoalmente, gústanos observar que o noso berce enche de luz e brillo atlántico as páxinas desta “Galiza, feita de cerna e de beixos de auga fría”, que dixo o Díaz Castro da chaira luguesa. Temos motivos para encher o papo e presumir de hinterland.

Grial. Revista galega de cultura que non é “revista de cultura galega”. Porque Grial ten vocación universal, vocación de verquer ao galego a produción artística doutros lares, de levar á nosa lingua as reflexións de destacados intelectuais do mundo e, á vez, ofrecer a creatividade propia para o enriquecemento da polifonía mundial. E aínda hai quen fala de fronteiras para non crer no idioma nin no pobo desta terra nosa! “A arte non sabe de lindeiros políticos”, escoitámolo de viva voz ao irmán Daniel. O Castelao que axiña virará en Fraga de tantos familiares e protexidos do finado vilalbés que levan a medalla do egrexio rianxeiro.

Sen dúbida, Grial é unha das grandes ofrendas dos nacionalistas que resistiron á guerra. Francisco Fernández del Riego e Xaime Illa Couto foron a dínamo inaugural. Os dous levaban a beizón dos Otero Pedrayo ou Gómez Román que representaban a legalidade republicana e nacionalista tras a guerra. Malia a primeira censura sufrida, cando levaba o nome de Cadernos Grial, a revista Grial mantívose nos meandros do tempo deica chegar o presente (con V. Freixanes e H. Monteagudo na dirección), cunha puntualidade na súa saída de agradecer. Mais na procura sempre de incluír distintas facetas vivas na sociedade galega para un debate en colectivo. Por iso hai monográficos dedicados a temas tan dispares como a enerxía, a arquitectura ou as novas tecnoloxías. Mestizaxe en galego de ciencia, literatura, viaxes, economía etc.

Nós sempre destacamos a Don Paco porque representou coma ninguén daquela xeración o compromiso coa liberación de Galiza (que inclúe a dignificación da cultura) e o elo da espiral que arrexunta tres ou xa catro xeracións de bos e xenerosos entregados á grande obra citada por Faraldo. Beizóns.

Dentro desa liña ou curva ilimitada da historia xorde o suplemento do Faro da Cultura que entrega cada xoves á veciñanza viguesa unha fiestra, pantalla ou almanaque da produción artística galega. As recensións, ensaios, notas críticas ou cavilacións de todo tipo (pintura, literatura, escultura, cinema ou música) elaboran un produto variado que atrae á atención de calquera lector ou lectora.

Na mesma soleira do século XXI apareceron estas páxinas que hoxe son, felizmente, un produto demandado cada xoves. Non é menor o esforzo de diversidade de lentes analíticos e plumas creativas que se atopan nas páxinas do suplemento. Pero incluso valoramos o esforzo de algo tan evidente para algúns pro tan esquivo para outros como é o ser un suplemento monolingüe en galego. Non é que Faro de Vigo manteña no resto de seccións do xornal unha equilibrada presenza lingüística (obxectivo que reclamamos moitos lectores e lectoras viguesas porque o galego tamén é idioma de economía, sociedade, política ou traballo), pero canto menos alumea con forza este faro cultural. Beizóns o profesor Pena pola súa constancia no traballo.

Vigo tamén é unha factoría cultural.

Publicado en Cultura galega | Etiquetado , , , , | Comentarios desactivados en 500 números e 50 anos