Discurso na X asemblea da Irmandade Xurídica Galega

Celebrada o 10 de xuño no Paraninfo da Universidade de Compostela

Distinguidas autoridades

Ilustre auditorio

Amigos e amigas

Se nesta hora pecharámo-los ollos e axustarámo-los tímpanos dos ouvidos, percibiríamo-la voz barroca, emotiva e cantaruxeira de don Ramón Otero Pedrayo. Voz de lousa de quen impartía a derradeira lección como catedrático da universidade de Compostela. Pola contra, e como paradoxo, era o primeiro discurso en lingua galega, dentro do ámbito universitario, logo da chegada de Atila; é dicir, do feixismo. E isto aconteceu sendo o ano de 1958.

Alá foi case medio século dende que o profesor de Dereito administrativo Lois Porteiro Garea, morto na flor da vida en hora nunca rematada de chorar, pronunciase (neste mesmo lugar) o primeiro discurso en galego dado nas aulas universitarias sob o título A transformación do Dereito civil pola Gran Guerra (1915).

Que don Ramón falase galego nese acto supoñía unha subverión. A nosa lingua estaba proscrita, censurada, aldraxada, perseguida. Lembremos, por exemplo, que poucos anos antes, Manuel Gómez Román, esguío e dandy arquitecto vigués, non puido falar galego no discurso de ingreso na Academia Galega nin o seu receptor, de novo don Ramón, ofrece-la benvida no idioma propio de Galicia. E foi en 1951.

Aconteceu máis veces. A represión lingüística existiu. Pero que pode a barbarie contra a cultura e contra os pobos? Senón que o diga a séptima sinfonía de Shostakovich interpretada baixo o cerco nazi da antiga Leningrado.

Don Ramón, Lois Porteiro Garea, Manuel Gómez Román e outros nacionalistas de entón foron nomes amigos de Fermín Penzol, o noso homenaxeado. Persoeiros que mantiveron aceso o lume da existencia desta terra.

Penzol naceu na Galicia irredenta: os territorios administrativamente fóra da nosa comunidade pero cultural, lingüística e antropoloxicamente galegos. O naipelo mudouse coa familia a Mondoñedo onde se emburullou no nimbo humanista de Manuel Leiras Pulpeiro, médico co galego no bico, poeta que tributou horas á nosa lingua e país. “Amou a verdade e practicou o ben”, reza a sepultura. Moitas décadas despois Penzol promoveu e financiou a publicación da súa obra completa.

De mozo, a familia trasladouse a Pontevedra cando nas súas rúas se sentían os pasos de Losada Diéguez ou Castelao. A Pontevedra dos parladoiros de café. E todo aquilo era fermento. E Penzol marcha a Madrid por decisión do seu pai (xuíz) para estudar Dereito.

Alí vive a experiencia logo contada por don Ramón, outra vez presente aquí, no seu Arredor de si, co Adrián Solovio protagonista. A experiencia do galego que sente a saudade da terra, que se sabe unida a ela, que a procesa dende o sentimento á razón (para evitarmos os montros dos soños de Goya), que a eleva á acción sociopolítica como unha forma de expresión militante.

Penzol intégrase na Mocedade Céltiga, de fasquía radical e arredista, xuntanza de estudantes e traballadores madrigalegos. E alí inicia a súa titánica tarefa de “recolector”. Entra nas Irmandades da Fala, asume o liderado do grupo da Mocedade Céltiga, simpatiza coa loita irlandesa e colabora na publicación do primeiro xornal infantil integramente en galego, As Roladas, promovido por Ramón Cabanillas, un dos seus grandes e intensos amigos.

Fermín Penzol aprobou as oposicións a rexistrador da propiedade en 1930. Dous anos despois tomará praza fixa en Pastrana (Guadalaxara) e será habilitado como notario. A distancia con Galiza, e outros motivos, fíxoo afastarse da militancia orgánica no Partido Galeguista durante o período republicano. Aínda así o seu rostro, de sorriso irlandés, aparece nunha fotografía tomada na preparación dun mitin pro-Estatuto no Teatro Alkázar, á beira de Castelao e Blanco Torres.

O espertar de Atila colleuno na vila paterna. O seu escaso compromiso político a nivel público durante a República, a ascendencia familiar, o seu status dentro da Administración e sobre todo os avais (xuíz militar, civil, alcalde falanxista e conservador) evitaron a represión.

Penzol, como tódolos demócratas, doeuse fielmente da morte de grandes amigos, como o citado Blanco Torres ou Víctor Casas (con quen mantivera unha intensa correspondencia). Doeulle até nos ósos da alma. Como a calquera persoa de ben.

No deseño do Partido Galeguista na clandestinidade decidiuse liberar a Ramón Piñeiro, novo secretario político. Este chega a Madrid como estudante pero coa misión de establece-los contactos coas forzas da oposición. A esperanza da caída do franquismo canda a derrota do nazismo. Pero non foi.

En todo caso, Piñeiro coñece a Penzol e traban amizades das que traspasan o tempo. Xuntos participan en xuntanzas clandestinas até que o lancarao é detido e preso. Entón Penzol asume o cargo de secretario político do Partido Galeguista no interior.

Son intres de tensión e desavinzas co Consello de Galiza presidido por Castelao que Penzol asume. Cartas duras, con reproches mutuos entre Penzol e Castelao. Misivas que truncaron a relación do interior co exterior.

Coa situación máis sosegada, en 1949 Penzol consegue praza no seu Castropol familiar. Tamén coincide coa saída de Piñeiro da cadea e a reorientación culturalista dos galeguistas do interior, coa constitución da Editorial Galaxia.

En 1956 Penzol decide facer inmorrente o seu nome. Nun acto celebrado en Vigo, Penzol entregou de maneira simbólica a Ramón Otero Pedrayo (en calidade de presidente da Editorial Galaxia) todo o arquivo e biblioteca persoal. Do privado ó público; da propiedade ó comunal. Así fixo o seu nome eterno. E decidiron poñer a Fundación Penzol en Vigo para que a cidade atlántica, siderúrxica e cultura, tivese un centro de estudos nacionalistas, onde se educaron varias xeracións, algunhas delas aquí presentes hoxe, fosen baixo as tebras do feixismo, ventre do silencio ou máis despois. E foi en 1963 (annu mirabilis da cultura galega) cando se abriron as portas do arquivo cunha conferencia de Manuel Rodriges Lapa.

Fermín Penzol mantivo unha discreta militancia política, sempre ó carón de Piñeiro. Está presente na xuntanza con representantes do Consello de Galiza celebrada na casa de García-Sabell, na Rosaleda, en 1958. Trala morte de Franco, participará publicamente na asemblea da Federación de Partidos Socialistas, á beira de Beiras, e despois ingresará no renacido Partido Galeguista. Participa das propostas de Piñeiro (manifesto dos 29 ou Realidade Galega) para a consecución do Estatuto de Galicia de 1981, que el chegou a coñecer pouco antes de que a morte nolo levase en maio daquel mesmo ano.

Entón a lingua galega foi declarada “lingua propia de Galicia” e iniciou o proceso de normalización lingüística, vivo deica o presente e necesario de cara ó futuro, como ben sabe un auditorio como o presente. A lexislación en materia lingüística avanzou moito en comparación a 1958. Pero isto non invalida nin impide que prosigamos coa necesaria normalización e, sobre todo, non xustifica ninguna regresión en materia lexislativa neste ámbito, como sucedeu na escola nestes anos. Ademais, aínda se empregan na Administración pública programas informáticos que non ofrecen posibillidades en lingua galega, sexan no ámbito da Administración de Xustiza ou na Administración Xeral do Estado. Un feito, por si mesmo, anticonstitucional.

Penzol exemplifica hoxe as distintas maneiras de contribuír ó desenvolvemento de Galicia en tódalas ordes. Unha, a militancia sociopolítica; dúas, o activismo cultural; e tres, a filantropía.

Sexamos pois persoas dignas de continuar este mesmo vieiro a prol da lingua e da terra; do pobo e do dereitos humanos. Sigamos, pois, o ronsel a prol de Galicia, a nosa terra.

Estou certo que este é o propósito que domina esta asemblea da Irmandade Xurídica Galega.

Grazas

 

Publicado en Sen clasificar | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario

Álvaro Cunqueiro nas páxinas de Faro de Vigo

Publicado en Faro de Vigo (1-VI-2017) 

En Mouruás, San Xoán do Río, houbo unha espada no ventre dunha pedrafita. Unha espada pistiliforme; é dicir, coa fasquía do pistilo dunha flor, a estendida lingua xerminal. O bronce do seu corpo lanceolado vibra na vista. Está emburullada no transcorrer dos séculos, sen coiro que a protexa, nas voutas do misterio por ser unha das primeiras espadas atlánticas con esta feitura.

Soubemos dela en 1967 cando trala detonación dunha canteira apareceu entre os restos esnaquizados. Maila espada resistiu sob a protección dos feitizos e meigallos do benigno Merlín. Case tres mil anos agochada entre as pedras na agarda do rei Artur, na fisterra de Europa, no antergo Reino de Galiza.

Apareceu lonxe das Terras de Miranda e da selva de Esmelle, dos vales da cunquiña deleitosa e da fraga de Eirís. Un vento espilido levouna até os penedos graníticos de Mouruás para evitar que os normandos, que invadiron a costa norte, puidesen roubala. Louvado sexa o poder de San Gonzalo!

Esta podería ser unha das aventuras contadas por Cunqueiro no Merlín e familia, saído da imprenta de Faro de Vigo no ano de 1955. Mais non é conto e este servidor que escribe apenas é un aprendiz ante a letra capitular do trobador mindoniense.

Estas liñas engarzan coa publicación de No obradoiro do fabulador. Artigos en lingua galega (Galaxia, 2017), que recolle practicamente toda a produción de Cunqueiro en Faro de Vigo. Artigos de cultura universal. Dende traducións poéticas de autores consagrados (Rilke, Hölderlin, Apollinaire) até os descoñecidos e exóticos (Pëtofi, Omar ibn Abi-Rabi´ah, Sully-André-Peyre); artigos sobre novidades na lírica rumana até reflexións sobre a literatura nosa. E así faise o acervo culto do escritor.

Esta obra, editada por Xosé-Henrique Costas e Iago Castro, pon nas túas mans, lector ou lectora, un monllo de escritos saborosos como pan fresco no ceo da boca. Veñen como ánfora peregrina que acumula a mellor destreza escrita de Álvaro Cunqueiro, redactor, subdirector e logo director (entre 1965 e 1970) de Faro de Vigo. Papeis mecanografados co aroma limpo de mazás.

Foi el quen coordinou o suplemento cultural de Faro chamado “Artes y Letras”, coa axuda dun amigo irreprochable como foi don Francisco Fernández del Riego, pulmón incansable da nosa terra, dínamo da nación ou turbina inapagable. Ademais nas seccións do xornal vigués xurdiron algúns dos personaxes de Escola de menciñeiros e contos de Xente de aquí e de acolá.

Mais, sobre todo, nestas páxinas xornalísticas forxou aínda máis a creación poética con máis de 50 nacionalidades de máis de 200 autores en máis de 600 traducións. Textos traídos de Le Figaro, Le Monde ou Il Corriere della Sera, dende linguas irmás á galega. Tróuxonolos da pátina grecolatina, da materia artúrica ou das lendas do país. Todo este caudal intelectual residía no seu infinito maxín. Só precisaba da habelencia do escritor capaz de doma-las palabras.

Lembro agora a fotografía do Cunqueiro deitado cara a atrás, na cadeira do seu despacho, mentres atende o teléfono con man inversa á orella. E imaxino as cartas do tarot francés que botaba ós equipos de fútbol galegos ou as follas cos prognósticos do horóscopo ou as breves liñas dos pés de foto reconvertidas en microrrelatos, como advirten os editores deste volume.

A espada de Mouruás exhíbese no Museo Arqueolóxico de Ourense. Está á vista de quen precise comproba-lo que semella unha lenda artúrica. E unha mostra da literatura de Álvaro Cunqueiro exhíbese neste libro para quen precise certifica-lo don da súa palabra. Todo, pois, entre a fábula da terra dos mil ríos e a materia viva da nosa lingua.

E fun polo mundo adiante. Quen quere rosas, ouro, pan trigo, mocidade, raiolas de sol?

Don Álvaro, querémolo todo.

 

Xurxo Martínez González

Publicado en Sen clasificar | Deixa un comentario

Luís Rodríguez Seoane. O brinde esquecido

Publicado en Faro de Vigo (6-IV-2017)

O Banquete de Conxo de 1856 supuxo un acto constitutivo para o imaxinario nacional galego. Este ágape é unha baliza (no simbólico) do Rexurdimento xa que configurou, mediante un acto realizado na esfera pública, un punto de encontro do renacer do pobo galego con conciencia de seu. En tódalas dimensións, non só no campo literario.

Aquela xuntanza do estudantado universitario e o artesanado da bisbarra realizouse no compás das ideas progresistas. Este foi o arpexo dominante no movemento provincialista; a constante que condiciona a produción literaria dos rexurdimentistas.

En semanas pasadas Ferrín dedicou unhas liñas, en Faro da Cultura, ó Eduardo Pondal presente en Conxo. Alí manifesta a fe republicana e amósase como un dos poetas emerxentes d´El Liceo de la Juventud, unha sorte de club da intelectualidade provincialista. O seu nome está vivo nos versos cantados do noso himno.

Canda Pondal estaba o poeta querido da Compostela popular: Aurelio Aguirre. O Banquete de Conxo foi o escenario de consagración do heraldo do pobo, do escritor romántico, do rapsodo dos humillados e ofendidos (con licenza de Dostoievsqui). Varias xeracións de crianzas picheleiras aprenderon de memoria os seus poemas. Deica os nosos días. Felizmente, Alvarellos Editora reuniu a súa obra completa (dispersa e inédita) no ano 2014.

O terceiro en discordia foi Luís Rodríguez Seoane, outro universitario con berce en Pontevedra. O seu nome é menos coñecido, tivo menor percorrido literario e apenas ninguén lembra que estivo alí. Incluso houbo quen puxo en dúbida a súa presenza. Este ano, co gallo da publicación d´Os últimos carballos de Conxo, fomos quen de atopar e restituí-lo poema de Seoane, perdido na BNE. Despois de máis dun século e medio xa podemos, de novo, repeti-los brindes do Banquete de Conxo segundo se leron aquel 2 de marzo de 1856.

A figura de Seoane semella esvaecida nas tebras da historia. Poderíase pensar que na súa biografía non hai elementos dignos de significar. Mais unha atenta lectura contradí este pensamento.

O terceiro dos “poetas da liberdade” foi catedrático de Medicina, Reitor da USC, membro d´El Liceo de la Juventud, colaborador frecuente da prensa provincialista, gañador dun dos premios dos Xogos Florais da Coruña (1861), impulsor de xornais provincialista na cidade do Lérez (El País, confrade de La Oliva e El Miño de Vigo), impulsor da celebración dos Xogos Florais en Pontevedra, mestre de instituto, intelectual activo do Rexurdimento, militante-dirixente do Partido Progresista na provincia, membro da Xunta Revolucionaria de 1868 na “boa vila”, senador e deputado nas Cortes, animador dos primeiros Xogos Florais integramente en galego (Tui, 1891), decano da facultade de Medicina, presidente da Real Sociedade Económica de Amigos do País de Santiago de Compostela…

Observamos, pois, que a súa transcendencia na historia decimonónica galega é alta e en diversas áreas de acción. O estudo da súa vida deitará luz no Rexurdimento e permitirá tece-la rede de relacións existentes daquela. É dicir, aplicármo-la teoría da sociabilidade (Agulhon) que nos permite saber da vida cotiá, formas de comunicación, lugares de encontro… que nos ofrecerá datos para coñecer mellor esa época.

Nestes días chegou ás librarías a esperada primeira parte da biografía de Rosalía, asinada por Chus Lama: Rosalía de Castro. Cantos de independencia e liberdade (1837-1863). Un volume que contribúe a reconstruí-la historia contemporánea de Galiza. Velaí un terreo de traballo común no que hoxe (cos límites propios do xornal) queremos inseri-lo nome de Luís Rodríguez Seoane.

 

Xurxo Martínez González

Publicado en Rexurdimento | Etiquetado , , , , , | Comentarios desactivados en Luís Rodríguez Seoane. O brinde esquecido

Ronseis de Céltiga. O proxecto editorial das Irmandades

As Irmandades da Fala foron un misto na noite político-cultural de Galiza no romper do século pasado. Porque o misto apenas aluma pero permítenos observar canta escuridade temos ao noso arredor.

A cultura galega vivía un certo devalar no crepúsculo do XIX que coincidía cun rearme ideolóxico do centralismo español tras o desastre de 1898. As circunstancias eran adversas para quen pretendían, dende a periferia, defender a matria e a lingua galegas; quen pretendían reintegrar na nación a conciencia do noso, sen menosprezo dos outros. Velaquí a práctica irmandiña entendida como fraternidade.

O parto das Irmandades da Fala (1916) foi complexo e tenso. O encontro de estirpes con distintas tradicións (rexionalistas, agraristas, federalistas…) xerou densos debates arredor da orientación do emerxente galeguismo.

Mais en 1918 aprobaron o programa que asentou as trabes e zócalos comúns. Entón federáronse as distintas irmandades locais para comezar de xeito coordinado e consciente un proxecto multidisciplinar a prol do país. Isto aconteceu na fraga amurallada de Lugo até onde o trobador Fernán Esquío procurou sen éxito a súa senhor e, dende entón, deambula polas graníticas rúas repetindo: “Que me queres, amor?”. Cunqueiro escoitouno laiarse sentado ante o cano da fonte da Porta Miñá.

A lingua galega é o sangue e o escudo da nación dende o áureo medievo. Para as Irmandades foi a carabuña de todas as accións: prensa, investigación científica, orfeóns ou oratoria pública. Todo xiraba arredor do lume quente da lingua nai.

Antón Villar Ponte, motor central na fundación das Irmandades, escribiu por aquela altura sobre a necesidade de que o movemento irmandiño dispuxese de medios de comunicación e imprenta propios. Axiña naceu A Nosa Terra sob a súa dirección.

Un lustro pasou para crear a primeira editorial de libro en galego. Era pois 1921 e situámonos naquel Ferrol do Xaime Quintanilla (dramaturgo irmandiño, alcalde socialista en 1936 e logo asasinado) e do Ramón Villar Ponte (esoutro fundador das Irmandades que entón dirixía El Correo Gallego na cidade departamental).

Ambos nacionalistas, canda Manuel Morgado González del Valle e Fiz Álvarez do Castelo, instalaron na Praza Dolores a “Editorial Céltiga”. Velaquí a inmediata antecesora de Lar e Nós de Ánxel Casal.

Céltiga acadou unha importante tiraxe ( 3.000 exemplares por libro e cun prezo de 30 céntimos) e unha sobranceira difusión (incluída a emigración transoceánica). Aquí publicou, nunha suntuaria edición, Un ollo de vidro o Castelao, quen colaboraría con eles por medio de debuxos para publicidade e propaganda.

A editorial naceu no remborque das liñas estéticas da futura ING de Vicente Risco e Losada Diéguez. Era o tempo da división irmandiña. A paisaxe logo da escisión das Irmandades da Fala en 1922 afectou de cheo a Céltiga na medida en que a base social do nacionalismo galego se dividira e se debilitara.

Cómpre destacar que os tres primeiros libros publicados por Céltiga son obras teatrais (entre elas Alén de Quintanilla). Logo veu a prosa dentro da colección “Novela mensual ilustrada” (López Abente, Eladio Rodríguez, Correa Calderón…). As cubertas estaban asinadas por artistas irmandiños (Castelao, Díaz Baliño, Álvaro Cebreiro ou Imeldo Corral). Tamén se publicou a tradución d´Os catro cisnes blancos (Lenda celta) de Loueu Chisholm.

A editorial pechou en 1923. Quedaron algúns orixinais de Vicente Risco, Manuel Antonio ou Euxenio Montes que logo se publicarían na prensa ou quedarían inéditos.

Unha experiencia breve pero notable. Porque foi a primeira editorial dedicada exclusivamente ao libro en galego, con variedade no xénero literario e cunha importante calidade, produción e difusión. Unha expresión da vontade irmandiña fronte á ruda adversidade denunciada nos versos de Pondal.

 

Xurxo Martínez González

Publicado en Cultura galega, Literatura galega | Etiquetado , , , , | Comentarios desactivados en Ronseis de Céltiga. O proxecto editorial das Irmandades

Rosalía de Castro e o Centro Galego da Habana

 

A Fran, meu amigo

En lembranza da nosa viaxe

 

José Martí e, no fondo, o Centro Galego da Habana

José Martí e, no fondo, o Centro Galego da Habana

O inicio de tódolos camiños de Cuba é José Martí. No simbólico e no real, no pasado e no presente. A figura do poeta modernista que montado encol do lombo do seu cabalo combateu pola liberdade. E morreu por ela sen saber como brilla o arco da vella na patria redimida.

No parque central da Habana hai unha estatua marmórea do apóstolo. A man estendida para abeizoa-las crianzas que xogan ós seus pés e ós camiñantes que, cansos, sentan nos seus chanzos. Neste lugar arrancan tódolos vieiros da flor espumosa do Caribe.

A poucos metros érguese o Centro Galego da Habana, hoxe felizmente rehabilitado. Sitúase entre o Capitolio e o Hotel Inglaterra. No alto, a figura dunha muller (Galiza) e o escudo do noso país. As altas fiestras e as contras de aspecto de bambú. As trompetas nas catro esquinas do ancho e amplo edificio, como catro puntos cardinais da rosa dos ventos. A maxestosa entrada de escaleiras de nácara, os espellos, a amplitude, o eco e o resoar das festas, dos mitins, das congregacións e das proclamas emotivas da emigración galega. A inmensidade do teatro no silenzo.

Todo aquilo foi obra dos nosos devanceiros. Xamais pagarémo-la súa fame. Pero sexamos, canto menos, conscientes do que significa deixa-la terra propia para traballa-lo futuro incerto. Só coas nosas mans. Sen nada que non fose a forza da esperanza dunha vida digna. Non miremos para outro lado cando o Mediterráneo se converteu no campo de exterminio de Europa no século XXI.

As crónicas sobre a emigración galega en 1856 son punzadas no pericardio. Homes tratados coma escravos e con salario inferior ós dos propios escravos negros. Malleiras e aldraxes ó gando humano. As mulleres destinadas a trata. E así foi durante uns acedos anos. Sobre este asunto emitiuse un documental que se pode consultar na rede: “Las listas de Feijóo”.

Pero aquela xente organizouse para que ninguén volvese senti-lo que eles sentiron. As cicatrices, do corpo e dos ósos, lembrábanllelo cada segundo. O Centro Galego da Habana concibiuse como o espazo da tribo e da familia, onde se alfabetizaba e sandaba, onde se aprendía un oficio e se rousaba nas festas, onde se abría ao vento a nosa bandeira e berraba o himno galego por primeira vez na historia.

Esta emigración soubo ben cedo entende-lo poderío que tiña a cultura para os desterrados. E os versos de Rosalía de Castro foron o testemuño das desventuras e da miseria, dos soños nunca rematados e dos azos por alcanza-la felicidade. Nalgunhas casas emigrantes penduraron nas salas o rostro da poeta porque representaba o que eles pensaban que debía ser Galiza.

Con toda certeza, a emigración galega en Cuba foi o primeiro colectivo social que soubo valorar, comprender e difundi-la obra de Rosalía. Ela expresaba a dor do día da partida: “Adíos ríos, adiós fontes…”. Ela sabía da miseria: “Tembra un neno no húmido pórtico…”. Ela sabía da soidade: “Viúvas de vivos…”. Ela facía súa o seu sentir.

O Centro Galego da Habana puxo os cartos para publicar Follas novas e Alejandro Chao puxo a editorial que tiña na rúa O´Reilly da capital cubana. O prólogo escribiuno o destacado orador e presidente da República, Emilio Castelar. Así, grazas a aqueles que marcharon humildes da terra, se editou o segundo libro en lingua galega de Rosalía de Castro. Por iso a escritora dedicóulle-la obra enteira e unhas emotivas palabras no inicio. O poemario máis íntimo de Rosalía chegou deica nós grazas á decisión colectiva dos sen terra. Se cadra, un feito que fala polo que somos.

Martí leu a obra de Rosalía. Colleu e fixo propias algunhas palabras escritas en galego. Porque as linguas nunca foron atrancos para gozar coa literatura. Oxalá Martí siga sendo o punto de fuga de Cuba. Oxalá o Centro Galego (hoxe Gran Teatro) teña a bandeira galega ó aer como recordo indeleble da amizade propia de pobos fraternos. Martí e Rosalía. Rosalía e Martí.

Publicado en Literatura galega | Etiquetado , , , | Comentarios desactivados en Rosalía de Castro e o Centro Galego da Habana

A bandeira galega en Vigo. Terra ceibe!

Publicado en Faro de Vigo (28-IV-2016)

 

Até nos presentes días óuvese dicir que a bandeira galega é, na súa orixe, a bandeira da capitanía marítima da Coruña. Cóntase, pois, que os emigrantes galegos en Cuba (flor espumosa do Caribe) albiscaban esta bandeira cando os barcos, cheíños de traballadores fuxidos da miseria, entraban na baía da Habana, sob a luz do faro do Morro que se deita con mans de sirgo polo voluptuoso Malecón.

A investigación máis recente refuta esta teoría. A razón é que até o 22 de xuño de 1891 a bandeira da provincia marítima non tivo unha soa franxa, senón dúas que se cruzaban. A coincidencia deste deseño co da Mariña Imperial Rusa provocou a mudanza. Porén, e xusto un mes antes, trasladábase o corpo defunto de Rosalía de Castro dende o camposanto de Adina até Bonaval. Encol do cadaleito, a franxa azul sobre o fondo branco.

Esta explicación é o pórtico do que hoxe queremos contar. Situémonos, pois, no Vigo de 1921 no ronsel da III Asemblea Nacionalista das Irmandades da Fala, celebrada no antigo Teatro Tamberlick. Por certo, co gallo do presente centenario das Irmandades o Concello de Vigo podería situar unha placa no citado lugar (rúa Eduardo Iglesias) para lembrarnos aquela xuntanza.

Manuel Antonio residía entón na solaina do Paseo de Afonso. Alí imaxinámolo fumando a súa paipa ante o tráfico marítimo do ir e vir de dornas, racús, gamelas coruxeiras ou pailebotes. Peixe fresco, cantigas, vento mareiro, gaivotas, araos, charráns, gatos, tascas, cuncas… A luz sobre a pel escamada do mar. Sempre e máis despois. Todo na poesía oceánica do poeta natural de Rianxo.

No conclave nacionalista Manuel Antonio estreitou a man, por primeira vez, dalgúns dos líderes que admiraba. El, un mozo rebelde de compromiso firme, sempre voluntario para o combate polas ideas xustas. E unha idea xusta era reclamar que a bandeira galega fose izada, a carón da española, na casa municipal de Vigo durante os actos oficiais. Unha proposta aprobada polos nacionalistas das Irmandades e promovida pola Mocedade Galeguista de Vigo (xa en 1920 fixeran idéntica proposición).

No rexistro municipal entrou, con data do 18 de abril de 1921, a petición irmandiña asinada por, entre outros, Antón Villar Ponte, Vicente Risco, Roberto Blanco Torres, Xavier Soto Valenzuela e Manuel Antonio.

Os munícipes rexeitárona por unanimidade. Unha decisión que expresa as reticencias que existían para co noso. Naquel entón había que dar explicacións e pedir permiso por exercer como galegos, ora fose para ondear a bandeira, ora fose para falar galego en público. Mais foi a tarefa das Irmandades da Fala darlle a volta a todos os prexuízos e concienciar o pobo da súa propia identidade, sen menosprezo de ningunha outra pero tamén sen desprestixio da nosa. Unha igualdade que aínda hoxe observamos lonxe de ser verdadeira (repárese na presenza do galego no ensino).

A negativa da corporación provocou un manifesto, “Terra ceibe!”, asinado por Xavier Soto e Manuel Antonio. Unha diatriba contra os concelleiros, tachados de incultos, desleigados, noxentos, vellos e decadentes; e unha defensa dos símbolos galegos. Algunhas das oracións teñen o aroma do Máis Alá! publicado xusto un ano despois. Un berro de raiba contra quen sostiñan tópicos contra o carácter e cultura galegas.

Mais será en 1923 cando luza ao vento a bandeira azul e branca polo 25 de xullo. Felizmente, hoxe está presente todos os días do ano e ninguén discute a súa presenza. Este feito foi unha vitoria de quen en 1916 fundaran as Irmandades da Fala. Un feixe de persoas capaces de concienciar a sociedade galega da súa identidade e do seu dereito político a posuír un poder propio, capaz de facer fronte os retos particulares.

Agora lembro as instantáneas da rúa García Barbón cunha fileira de xente disposta a votar no plebiscito de 1936. As paredes tapizadas cos carteis deseñados por Castelao ou Díaz Baliño. Unha pintada que expresa, “Terra, a nosa!”.

 

Xurxo Martínez González

Publicado en Sen clasificar | 1 comentario

Mulleres de noso

Publicado en Faro de Vigo (21-I-2016)

As primeiras litografías que mirei de Honoré Daumier foron en Paris, capital of modernity (2003), de David Harvey, e que me emprestara o meu bo amigo David Rodríguez, o funambulista coxo. Un libro que relata, de maneira lúcida, as transformacións socioculturais e urbanísticas da capital francesa. Aquela mudanzaretratouna Daumier con especial retranca. Pero de entre as obras que gardo na memoria deste artista está o lenzo La República (1848), que se expón no Musée d´Orsay.

O cadro figura a unha muller (a República) que, coa bandeira tricolor na man dereita, aleita (en público!) a dous cativos, mentres un terceiro, sentado no chan, le un libro. Arepública evocada como unha muller; como a liberdade no cadro de Delacroix ou comoa cultura na mitoloxía grecolatina (Atenea e Minerva). A imaxe laica da muller ligada avalores positivos fronte á pecadora.

Na nosa iconografía imaxínase a Galiza con corpo feminino. Ramón Cabanillasescribira: “Galicia! nai e señora” e converteuse nun dos versos máis recorrentes entre osdas Irmandades. O escultor Asorey puxo sobre os ombreiros do granítico CurrosEnríquez da Coruña a unha muller ergueita e firme (Galiza) que protexía ao vate social.E hoxe, no felizmente restaurado Centro Galego da Habana, observamos a figura feminina sobre o escudo galego que domina a fachada principal deste extraordinario monumento levantado pola nosa emigración. Por certo, que nel debería ondear a bandeira galega canda a cubana.

Con todo foi Rosalía de Castro no século XIX quen encarnou o carácter, o sentir e os desexos de Galiza por medio do seu poderoso verso, ao servizo dos desposuídos econtra o desprezo á matria. Unha simbiose lumínica e diamantina. Rosalía envolveuno todo e o Rexurdimento pleno débese os seus Cantares gallegos editados en Vigo. Mais ela sabíase apoiada encol dos ombros de xigantes, tanto de homes como de mulleres.

A presenza e protagonismo das mulleres galegas no século decimonónico constitúe uncaso particular na Europa de entón. Por iso aplaudimos a publicación de Escritoras na Galicia do século XIX (2014), de autoría coral e editado sob a coordinación de Carlos Andrés González Paz. Un libro cun aquel ao Diccionario de escritores gallegos (1858),escrito por Manuel Murguía e publicado por Juan Compañel na rúa Real do Berbés; un novo volume que fala en feminino e completa o vetusto ensaio que fala en masculino.

Juana de Vega (Condesa de Espoz y Mina) converteuse na Coruña na anfitroa de parladoiros e conspiracións progresistas mentres exercía a solidariedade cos de abaixo.Nesta facultade sen currículos nin programas docentes aprendeu Concepción Arenal(quen nos recibe no camposanto de Pereiró) a respectar a vida humana e así nosaconsellou con verba certa “abride escolas e pecharanse cárceres”. Sofía Casanova,xornalista galega afincada en Polonia onde viviu os grandes acontecementos mundiais,ou Emilia Pardo Bazán, voceira dos dereitos da muller no crepúsculo secular, incluído oda rebeldía (léase La tribuna). Outros nomes recollidos no citado libro amplían estatradición de protagonismo feminino onde, non esquezamos, Rosalía falou por todos (e todas) e para sempre (Pimentel dixit)

Esta lembranza das mulleres galegas debe incluírse no relato de país. Lembranza que seamplía con máis nomes protagónicos durante o pasado século: María Miramontes,María Barbeito, Olimpia Valencia, María Wonderburger, Placeres Castellanos, UraniaMella, María Casares, Xulia Minguillón… Porque debemos sabernos dignos eorgullosos de que elas teñan contribuído co seu esforzo na grande obra de converter Galiza nunha nación respectada e digna, nun lugar culto e tolerante, nunha terra viva intelectualmente. Lembremos sempre que os pobos cultos son única e verdadeiramente os pobos ceibes.

 

 

Publicado en Sen clasificar | 1 comentario

Crónica de Ramón Villar Ponte. No horizonte do centenario das Irmandades da Fala

Publicado en Faro de Vigo (28-X-2015).

 

Castelao foi un artista metido a político, malgré lui. Non foi un político que fixo o artista. Ou se queren, non fixo artistadas na res publica, que é unha forma amábel de dicir “cacicadas”. O rianxeiro confesou que a orixe do galeguismo estaba en Antón Villar Ponte porque este fora o dínamo fundador das Irmandades da Fala en 1916. Entón foi cando o pintor se fixo activista.

Antón e Castelao conxugaron loitas cívicas e proxectos culturais; mesmo sentaron na tribuna política nas Cortes republicanas en 1931. Coido que foi a única vez que Galiza tivo un grupo parlamentario propio. A “minoría galega” representaba a Federación Republicana Galega, alianza de partidos nacionalistas e forzas españolas. En Lestrove, na casa que foi de Rosalía e Murguía, pendura o pacto que propiciou a constitución da FRG.

En 1936 os dous de sempre pularon pola Fronte Popular e saíron elixidos deputados. Aquela primavera de viño e flores prometía un futuro de liberdade. Mais a morte arrincounos o corpo de Antón. A tallada na anatomía republicana e nacionalista fíxose sentir.

O seu irmán máis novo, Ramón, ocupouse do encargo extraordinario de manter acesa a memoria, a lembranza e as ideas de Antón, para que así fose percibido como un “digno continuador”. Soster, logo, a memoria, a lembranza e as ideas da orixe do nacionalismo galego, segundo Castelao.

Os irmáns Villar Ponte son parte crucial da membrana uterina do nacionalismo contemporáneo, como ben explicou Emilio Insua en Unha irmandade alén do sangue (2004). Ramón exaltou a tarefa realizada polos primeiros difusores da grea irmandiña. Fíxoo no discurso de ingreso na RAG en 1951, cando as mans de Atila pingaban sangue de torturas e asasinatos. Malia as tebras, dende o mesmo ventre do silencio, Ramón exaltou con poderosa contundencia a Xeración do 16, como así titulou a intervención. Nome que vén sendo a versión política do que hoxe se coñece como Xeración Nós. O contido, dunha valentía subliñada, incrementou a xenreira dos franquistas sobre a súa persoa deica ser vítima dunha malleira por parte dos falanxistas na coruñesa Praza de Pontevedra, pouco tempo antes da súa morte.

Os irmáns Villar Ponte foron complementarios na súa múltiple actividade. Por isto saibamos que as Irmandades da Fala foron unha iniciativa pensada, falada e impulsada por os dous irmáns malia o costume faga esquecer Ramón. É de xustiza situar os dous nomes un cabo do outro. É xusto saber honrar a memoria da estirpe.

Antón foi o militante público de combate xornalístico e acción política, polémico e contestario. Léase a escolma Pensamento e sementeira (1971), obra prologada por Francisco Fernández del Riego. Ramón mantivo unha recluída militancia orgánica, malia ser alcalde de Viveiro en 1931, pero situou a súa pluma periodística nos principais xornais da época. Se cadra, recollido no seu Viveiro natal (Antón residía na Coruña), obtivo o tempo e o espazo suficientes para teorizar sobre o nacionalismo galego (Doctrina nazonalista, 1921; O sentimento nazonalista e o internazonalismo, 1929; e Breviario de Autonomía, 1933) e a investigar sobre o noso pasado (Historia sintética de Galicia, 1927), obra coa que inaugura a súa andaina Editorial Nós de Ánxel Casal. Outra interesante achega, polo singular que resulta no seu tempo, foi O feito lingüístico galego (editado en 2003 pola AS-PG) que relata as ideas lingüísticas vivas no debate do campo cultural galego.

Aténdase, pois, ás diversas facetas e producións de Ramón Villar Ponte para valorarmos a súa xusta reposición na lembranza das Irmandades da Fala e as orixes do galeguismo. Degoiramos que o vindeiro ano poidamos contribuír a abrir un debate tanto arredor das Irmandades como das súas propias figuras, que abran novos rumos de investigación que deiten luz sobre a nosa historia recente. Todo co fin de exercer a memoria histórica como mellor antídoto ante o asalto á razón que presenciamos perante os nosos propios ollos.

 

Xurxo Martínez González

Publicado en Historia do nacionalismo | Etiquetado , , , , , | Comentarios desactivados en Crónica de Ramón Villar Ponte. No horizonte do centenario das Irmandades da Fala

Acto de defensa da tese de doutoramento

Texto lido durante a defensa da tese de doutoramento celebrada o 30 de xullo na Universidade de Vigo.

Coa venia do tribunal,

 

O escritor italiano Umberto Eco asinou en 1977 un ensaio titulado Como si fa una tesi di laurea. Con certeza, o meu director de tese de doutoramento, o profesor Gonzalo Navaza, indicoume dende a primeira hora un consello tomado das páxinas do citado volume: “sexa modesto nos seus obxectivos”. Se cadra, por mor dunha rebeldía conxénita, admitida con simpatía polo noso director, non atendín a tan certeira recomendación e, cando me decatei, ao meu arredor os cartafoles trazaban un círculo de borneo como fan os barcos fondeados no mar, deica ocupar o espazo físico da sala de traballo.

 

Toda a información recolleita ao longo de varios anos durante as visitas a arquivos públicos e privados, bibliotecas e fundacións, academias e hemerotecas, conversas e seminarios localizados intra e extramuros deste antergo e atlántico Reino de Galiza dispuxo ante nós o reto de procesala e sintetizala. Esta recompilación arqueolóxica provocou, malia o esforzo por comprimir este material, que en determinados intres aumentase a densidade na redacción, tornando tediosa a súa lectura e extenso o resultado final. Porén, coidamos que tanto os datos inéditos ou pouco difundidos así como as propostas analíticas que adoptamos deberan emerxer na medida en que nos permitisen centrar con maior exactitude o noso obxecto de estudo e que tamén nos permitisen ter en conta as variábeis que determinaron e participaron durante a súa curta existencia.

 

Con todo, o corpus da nosa investigación abrangue unicamente a primeira época ou xeira de La Oliva. Periódico de política, literatura e intereses materiales (Vigo, 1856-1857), despois subtitulado como Periódico de Galicia, subtítulo que confesa a pretensión nacional da cal quixeron dotala os redactores nesa tarefa común da “grande obra” evocada unha década antes por Antolín Faraldo, figura chorada e reivindicada dende as follas do xornal vigués. Traballamos a partir dunha colección orixinal completa (custodiada na chamada Escolar Popular de Vigo) e da cal hai unha copia na Fundación Penzol, cripta de eméritos sabios. Por conseguinte, quedan por estudar os seus restantes dezaseis anos de vida ora fose baixo o nome d´El Miño (1857-1868), ora fose na segunda época de La Oliva (1868-1873) coa mesma intensidade e prospección que nos marcamos para este traballo académico e a partir do material accesíbel, por incompleto ou mutilado en que este se atope porque os silencios nunha partitura tamén forman parte da composición.

 

O enfoque da nosa investigación dá unha enorme importancia ás condicións materiais, históricas e sociolóxicas en que se elaborou La Oliva. Consideramos oportuno introducir varias perspectivas científicas que englobasen estas preocupacións e que respondesen a un duplo fin: primeiro, tirar unhas conclusións dentro de cada campo científico e, segundo, cruzar estas mesmas conclusións entre si para extraer unha interpretación o máis global e rica posíbel en matices. É dicir, colocamos sobre a placa de Petri, nunha transmutación do filólogo en biólogo, as diferentes mostras para estudar con detalle os resultados da aplicación da nosa teoría e proposta metodolóxica.

 

En todos os capítulos compatibilizamos dous planos: o que afecta ao ámbito galego e o que afecta ao estritamente local xa que La Oliva foi un periódico con ambas dimensións onde a defensa dos intereses galegos non impedían a defensa dos intereses de Vigo (lembremos a cuestión do ferrocarril). Ademais, teñamos en conta que a diversificación que se produce neste tempo na prensa provincialista (antes recluída a Compostela e A Coruña) explica o nacemento do fenómeno do confronto localista (como sucedeu coa prensa herculina ou con El Restaurador de Pontevedra).

 

Pero ademais o noso estudo tamén pretendeu coñecer a vida intelectual da urbe atlántica, urbe onde brillan os pés do vento como dixera o poeta. A actividade editorial de Juan Compañel na rúa Real (coa publicación de La Oliva e El Miño mais tamén das primeiras obras de Rosalía de Castro e Manuel Murguía) colocaron a Vigo no circuíto cultural rexurdimentista deica o punto de ser o enclave xeográfico de referencia nos anos centrais. É falsa, pois, a consideración secundaria desta cidade na historia da cultura galega e falsa tamén é aquela interpretación que considera a publicación de Cantares gallegos en Vigo como unha especie de “accidente” ou “casualidade”. Cremos, pois, demostrar que nesta cidade se vivía un dinámico proceso industrializador, un novo deseño urbanístico, un notábel incremento demográfico pero tamén, en paralelo e relacionado con este contexto, unha actividade sociocultural e editorial brillante.

 

En consecuencia estudamos La Oliva dende o ámbito literario, sociolóxico, histórico e comunicativo co afán de executar o enfoque multi e interdisciplinar do cal acabamos de falar. Canda estas aproximacións teóricas atendemos aos datos que deitasen luz sobre a formación da identidade colectiva nacional. É dicir, subliñamos aquelas contribucións tomadas dos distintos ámbitos citados que nutriron o relato do imaxinario común do pobo galego nun contexto central na historia de Galiza, o Rexurdimento, e nunha fase concreta do discurso da historia da literatura como foi a do chamado “nacionalismo literario”. A investigadora Anne-Marie Thiesse lémbranos a importancia do xornalismo neste aspecto: “No resulta menos evidente que la creación de periódicos juega un papel mayor en la difusión del sentimiento identitario, fundando una nueva forma y un nuevo cuadro de debates. La prensa […] crea y estructura la opinión pública, define los temas y los envites de discusiones recuperadas oralmente en los círculos frecuentados por sus lectores que se hallan así incluidos en un espacio que excede al de sus experiencias personales y profesionales”.

 

A aproximación ao tempo histórico en que se publica en Vigo este xornal galeguista/provincialista e progresista fíxose tomando en consideración a denominada “experiencia da subalternidade”, nos termos presentados por González-Millán en Resistencia cultural e diferencia histórica (2000). Porque se non atendemos os factores e as consecuencias dunha relación entre un sistema dominante (o sistema cultural español) e un sistema subalterno (o protosistema cultural galego ou provincial) acabariamos por presentar unha escenografía trucada ou truncada dos anos centrais da nosa renacenza e, por tanto, unha perspectiva sobre La Oliva que desbotase na análise as dificultades xeradas precisamente por esta propia experiencia e como se fixeron fronte a elas. Pero ademais cómpre poñer o lente sobre os propios procesos internos do sistema literario galego a partir, por exemplo, do deseño de discurso literario ou as tensións xeradas dentro do propio campo cultural. Por conseguinte, o estudo de La Oliva pretendeu ter en conta os distintos factores esóxenos e endóxenos da cultura galega prestando unha especial atención á literatura, posto que é un dos temas centrais da nosa tese de doutoramento.

 

Permítanme que nesta altura da defensa continúe coa exposición a partir de epígrafes que corresponden ás principais conclusións obtidas en cada campo científico. Deste xeito queremos ordenar esta disertación para facer máis levadío o acto.

 

  1. A perspectiva sociolóxica e a esfera pública.

 

Non menos importante resultou o aspecto sociolóxico para comprender con maior amplitude todo o que levamos dito deica agora. O estudo do periódico vigués fixémolo dende as contribucións de Maurice Agulhon e do seu concepto de sociabilidade que adopta como categoría histórica. Este investigador francés define a sociabilidade da seguinte maneira: “un sistema de relaciones que confrontan a los individuos entre ellos o que los unen en grupos más o menos naturales, más o menos coactivos, más o menos estables, más o menos numerosos”.

 

A introdución e aplicación desta metodoloxía nos estudos culturais españois e galegos foi tardía se temos en conta que Agulhon emprega o concepto na súa tese publicada en 1966 e que no Estado español comezaría a difundirse en 1989 a partir do monográfico “La sociabilidad en la España contemporánea”, incluído na revista Estudios de Historia Social. Por tanto, para o caso galego cremos difundir unha achega sociolóxica que se amosa operativa e útil para os estudos culturais do noso país.

 

Agulhon aplicou a sociabilidade a un tempo concreto (o paso do Antigo Réxime ao sistema liberal) e a un lugar concreto (a Provenza). Entre outras conclusións sostén que a conformación de novos espazos sociais formais axudou á politización e democratización da sociedade (síntomas do ingreso na modernidade). Noutras palabras: a sociabilidade convértese nun mecanismo que explica e comprende a transformación política e social na segunda metade do xviii e inicios do xix, transformacións que afectan á cultura e á súa creación. Pero á súa vez Agulhon toma en consideración a función dos periódicos neste contexto, a influencia dos gustos e dos hábitos sociais da burguesía como nova clase social emerxente e dirixente, e pon a énfase nas relacións persoais de tipo familiar ou emotivas que axudan á cohesión do grupo.

 

A consideración dos redactores e colaboradores máis próximos a La Oliva como “axentes de socialización” permitiunos descubrir unha rede comunicativa moi ampla, que se movía acabalo entre Vigo e Madrid, e que unía os círculos progresistas, demócratas e provincialistas de ambas urbes. Isto facilitaba ao periódico vigués, por exemplo unha fonte de información valiosísima e enormemente valorada polos seus lectores.

 

Por outra parte tomamos nota dunha proposta do profesor xermano Andreas Gelz e continuando a súa liña investigadora observamos que La Oliva funcionaba como un “parladoiro imaxinario” (no parladoiro fálase dos textos escritos e, á súa vez, esta conversa mesma é fixada na escritura). O parladoiro imaxinario tiña un alcance segundo alcanzase a distribución do periódico, cunha ampla participación de persoas e que presentaba finalmente unha nova forma de sociabilidade por mor do propio feito público de lectura en alto.

 

A prensa, que vivía unha época florecente nos períodos de liberdades e gobernos liberais até asentarse no ordenamento constitucional, tiña un rol central na elaboración da opinión pública provincialista dentro do espazo ou esfera pública que teoriza Jürgen Habermas en Historia y crítica de la opinión pública. Antoni Domènech, tradutor desta obra, define a esfera pública como o “ámbito social encargado de mediar entre sociedad civil y Estado, de hacer valer las necesidades de la sociedad civil frente al Estado y luego también en el Estado”. O importante da opinión pública non son as funcións nin os contidos da comunicación senón o espazo social xerado na acción comunicativa. Así a prensa aparece fronte ao poder como a voz da opinión pública que podía ser propia (editorial) ou privada (colaboradores). En todo caso, o periódico convértese nunha peza protagonista na engrenaxe deste espazo social e faino en íntima relación cos círculos sociais. Xorden pois novos lugares autónomos de opinión, discusión e decisión.

 

  1. A fasquía de La Oliva

 

La Oliva foi un periódico de provincia e de opinión (por tanto, non informativo), vespertino, cun formato tabloide, bisemanal e durante unhas semanas trisemanal, cunha tiraxe de 500 exemplares (cifra inaudita e sen rival no elenco xornalístico galego), cos anuncios e a subscrición como principais fontes de financiamento, cunha fortaleza económica notábel e descoñecida na prensa do país, cunha densa oferta cultural (folletín e suplemento dirixidos por Manuel Murguía), con novidosos contidos de interese para o público (seccións con información que viña directamente de Europa, grazas a Ramón de la Sagra ou con crónicas dos sucesos parlamentarios de Madrid elaboradas por colaboradores propios no canto dunha amalgama de extractos da prensa madrileña) e que presentaba varias seccións dedicadas ao comercio, á actividade mercantil e á economía. Todos estes trazos facían de La Oliva un modelo de periódico de provincia único e singular na até entón historia da prensa galega.

 

A aproximación ao seu estudo fixémolo dende antes da aparición do prospecto en xaneiro de 1856. É dicir: quixemos ir máis atrás porque comprendemos o fecundación de La Oliva como se dun mamífero se tratase e que se desenvolve como proxecto nos círculos sociais deica o día do parto. Así, por un lado, estudamos e analizamos a tradición da prensa provincialista e progresista galega para demostrar como La Oliva está situada nesa tendencia e é continuadora da mesma (cómpre salientar a simbólica reivindicación de Antolín Faraldo e d´El Porvenir, que lembremos fora impreso no obradoiro da familia Compañel na Compostela de 1845).

 

Demostramos como o periódico é a continuación escrita do debate e opinión dun determinado círculo que comeza por organizarse de maneira privada ou clandestina (rebotica de José María Chao, localizada na Praza da Constitución de Vigo) e logo pública (no citado Recreo Artístico e Industrial de la Ciudad de Vigo). Este enfoque afástanos da análise unicamente textualista e pon de relevo as condicións materiais e ideolóxicas que participan na súa fundación. En consecuencia o estudo da prensa debe superar os propios lindes cronolóxico da aparición do primeiro e último número do periódico, tratar de comprender o proceso previo de debate e detectar os axentes, motivacións, opinións etc. que participan.

 

Por último, no plano local demos conta da saída á luz de Faro de Vigo en 1853 como portavoz dos intereses moderados. A formación da esfera pública (na cal participa activamente o Faro) obrigou, en certo sentido, a que os sectores progresistas puros ideasen dúas iniciativas: a constitución dun círculo social propio (Recreo Artístico e Industrial de la Ciudad de Vigo) e a publicación dun xornal (La Oliva). O obxectivo era claro: retrucar a liña editorial de Faro de Vigo e situar na esfera pública a súa interpretación e opinión dos feitos coetáneos. En definitiva, hai que tomar o periódico como obxecto de estudo e non como unha exclusiva fonte de información.

 

  1. O provincialismo e o nacionalismo literario

 

A dependencia entre o campo cultural e o campo político na metade do oitocentos galego é unha realidade perceptíbel na mesma epiderme de La Oliva. A íntima comunicación dos dous campos percíbese, por exemplo, nos artigos de Manuel Murguía, e expresa unha característica propia da etapa do “nacionalismo literario”. A doutrina provincialista aprópiase dos elementos exaltados e difundidos pola expresión cultural e a expresión cultural nútrese dos contidos da doutrina provincialista. Este matrimonio xera unha complexa ligazón en que se advirten aspectos positivos e negativos para a consolidación da autonomía do campo literario en construción. Antón Figueroa atende a este asunto no libro Nación, literatura, identidade: “a produción literaria galega en galego xorde estreitamente vinculada a unhas tomas de posición políticas, tomas de posición heterodoxas no campo político español, na medida en que, cun enfoque rexionalista ou nacionalista, reclamaban unha certa autonomía política. Ó mesmo tempo, as tomas de posición implicadas polos textos literarios participaban deste carácter político pola súa temática, mais sobre todo polo feito de escribir nunha lingua distinta do castelán”. […] “a literatura [tiña] un poder extraliterario, un poder certamente forte, pero heterónomo, de carácter político, que ó mesmo tempo dificultaba, e, na proporción da súa importancia, atrasaba a súa constitución en literatura à part entière, é dicir, en campo autónomo. Resulta sen embargo evidente, aínda parecendo paradoxal, que a inicial heterodoxia lingüística e política (que contaminaba heteronomanente a literatura) era a que posibilita que a literatura galega tivese un día a posibilidade de constituírse realmente nunha literatura nacional autónoma”.

 

Por conseguinte, dedicamos un amplo espazo a falar do provincialismo, á súa conformación como doutrina política, aos elementos que a constitúen (case sempre compartidos coa literatura), aos primeiros síntomas no debate español (vivo xa nas Cortes de Cádiz) seguindo a investigación de Josep-Ramon Segarra i Estarelles e tendo en conta aqueloutras propostas teóricas arredor da formación da identidade que atopamos en autores como Borja de Riquer (a teoría da feble nacionalización), Josep Maria Fradera (a teoría do duplo patriotismo) ou na magna obra de José Álvarez Junco titulada Mater Dolorosa. La idea de España en el siglo xix.

 

Precisamente, as achegas de Segarra i Estarelles forzan a que se volva sobre a cronoloxía do provincialismo galego e se revise o esquema proposto no seu día por Xosé Ramón Barreiro Fernández e continuado por Justo Beramendi. Esta cronoloxía xa comeza a ser discutida en base ás descubertas máis recentes sobre as actividades dos ilustrados galegos e dos primeiros liberais. Neste sentido, en relación co provincialismo político e cultural, a lectura que Anxo Angueira propón para a periodización do Rexurdimento no seu volume Das Copras de Sarmiento ós Cantares de Rosalía representa, con certeza, unha impugnación á lectura tradicional e preséntase como un desafío para a investigación, tanto se é para adherirse como se é para rexeitala.

 

  1. A patente do progresismo puro

 

La Oliva, que naceu no crepúsculo do Bienio Liberal presidido por Espartero, o Duque da Vitoria, foi un heraldo dos intereses dos denominados “progresistas puros”, alianza política entre os sectores radicalizados do Partido Progresista e os sectores transixentes do Partido Demócrata. Os editoriais e os colaboradores testemuñan publicamente o sentir da redacción que fica retratada nos dous homes encargados de promover e fundar o periódico: Eduardo Chao (líder e deputado nas Cortes polo Partido Demócrata) e José Ramón Fernández (líder e concelleiro en Vigo polo Partido Progresista). Ambos foron partidarios da figura do militar Espartero, a quen La Oliva exhime de responsabilidades dos erros do Bienio, e ambos compartían lazos familiares (eran cuñados), como practicamente toda a redacción pertencía á estirpe dos Chao, incluído Manuel Murguía e Rosalía de Castro, dato non menor para cubrir capítulos biográficos e ideolóxicos deste matrimonio que deu ouro e brillantez diamantina ao Rexurdimento.

 

Malia todo constatamos que existía unha maior presenza e atención nas páxinas de La Oliva ás actividades, opinións e prensa demócrata. Isto fainos pensar que, malia a opinión de Barreiro Fernández e Beramendi, o periódico vigués non era por suposto un xornal do Partido Progresista en xeral (é dicir, como se aceptaramos unha posición única no interior do partido que desbotase as diversas tendencias), senón que era un xornal dos “progresistas puros” pero claramente propicio aos intereses demócratas, é dicir, republicanos e próximos ao pensamento provincialista formulado como descentralización e non en termos arredistas (aínda que exista puntualmente este sentimento). A tendencia ideolóxica de La Oliva, continuadora da prensa do 46, fíxose dominante e dominou o Rexurdimento grazas non só á súa hexemonía entre o resto de cabeceiras xornalísticas, senón porque contaba con figuras centrais que idearon, pensaron e escribiron sobre a “misión” daquel grupo de 1856 como fixo Manuel Murguía.

 

  1. A soleira do Rexurdimento

 

No tránsito entre le Siècle de Lumières e o século do romanticismo asistimos á conformación das novas ideas políticas e estéticas (o liberalismo e o romanticismo), á mudanza económica (capitalismo e revolución industrial), ao espertar dos movementos nacionalistas emancipatorios (Bélxica, Polonia ou Irlanda) e aos reunificadores (Italia ou Alemaña), que deseñan un novo mapa europeo cargado de inestabilidade e de profundas mudanzas sociais, culturais, económicas, políticas, comunicativas, recreativas e relixiosas que adiantan a modernidade. Galiza, malia ser o recuncho peninsular, a fisterra atlántica, estaba conectada, grazas sobre todo á comunicación marítima (como ten demostrado Martín González no extenso libro titulado El idioma de la razón), cos sucesos europeos que, sen dúbida, influirán no seu desenvolvemento. O impacto do romanticismo, que Isaiah Berlin define como a “gran transformación da conciencia de occidente”, é, por exemplo, un dos campos da investigación máis atractivos para comprender a elaboración do relato da memoria silenciada do pobo galego, a identificación dos elementos que conforman o imaxinario común e a produción literaria en clave provincialista. Na tese deixamos constancia destes acontecementos e do seu impacto en Galiza pero, en todo caso, o que nos interesa é resaltar que o Rexurdimento é unha expresión, a fin de contas, do paso á modernidade e que se localiza na cronoloxía do devir de Europa.

 

O título da nosa tese fala de La Oliva como “soleira do Rexurdimento”. Esta referencia ao soarego ou limiar da porta da casa pretende ilustrar a imaxe do noso obxecto de estudo como un chanzo máis dado dentro do Rexurdimento que o leva ao período central ou pleno datado simbolicamente en 1863 coa publicación de Cantares gallegos de Rosalía de Castro. Este periódico ocupou un posto central na nosa renacenza ao presentarse como elo ou ponte entre dúas xeracións provincialistas e progresistas (a de 1846 e a de 1856) e ao adiantar ideas ou participar en propostas que consolidarán e confirmarán a intención e o sentido da rexeneración galega, isto é: fornecer ao territorio e aos seus habitantes de prestixio, memoria, identidade, cultura, orgullo, conciencia etc. Pensemos, pois, na homenaxe pública feita dende as páxinas de La Oliva aos Mártires de Carral (a primeira que se facía na prensa galega tras dez anos dos fusilamentos), na sección titulada “Crónicas de Galicia”, nos contidos da “Biblioteca de La Oliva”, na “Floresta” ou nos artigos arredor da historia política, da literatura provincial e do modelo de poeta galego que enuncia Manuel Murguía.

 

A importancia do Rexurdimento consegue ocupar un posto medular nesta tese. Por este motivo outorgamos un amplo espazo do noso traballo a estudar as distintas interpretacións dadas ao Rexurdimento e atendemos á fixación e aplicación do criterio filolóxico. Nesta liña quixemos propor unha definición propia, que se alimenta e dialoga coas propostas máis recentes, para cotexar a súa validez na análise de La Oliva en canto o xornal é un elemento máis, pero notorio, da cadea renacentista. Nesta altura debemos confesar a influencia dos traballos de distintos investigadores cataláns e valencianos organizados arredor do Grup d´Estudi de la Literatura del Vuit-Cents.

 

Para nós a cronoloxía do Rexurdimento abrangueu practicamente todo o século xix, se aceptamos o seu inicio nos anos da francesada e poñemos o cabo en 1906, cando a fundación da RAG. Unha proposta cronolóxica feita a partir da concepción da nosa renacenza como un movemento alén do estritamente cultural condicionado polo xa descrito tempo histórico (liberalismo, nacionalismo e romanticismo), impulsado por unha reducida elite intelectual comprometida co progreso do país e cos seguintes obxectivos: restituír a memoria histórica (memoria silenciada) para prestixiar o que somos mediante a exaltación do pasado e do popular; enxalzar os méritos, riquezas naturais e capacidades demostradas na historia e latexantes no presente que amosan o inicio de “la hora de la regeneración” (en palabras de Manuel Murguía); reivindicar o respecto e o recoñecemento da nosa terra por parte dos foráneos e incluso por parte dos mesmos habitantes (exemplos de seres alleados); e propiciar a mudanza discursiva arredor dos trazos identitarios mudando en positivo a tradicional visión negativa (emancipación identitaria), por tanto, enfrontarse á chamada síndrome da aldraxe. A partir de aquí os axentes do Rexurdimento pretenden crear tanto un relato histórico do pobo galego, diferenciado do relato español, como configurar o repertorio do imaxinario común a partir de operacións de inclusión e exclusión para afirmar a existencia dun xenio nacional, (volksgeist) que é a fonte da nosa cultura e produción artística.

 

  1. A dimensión nacional en La Oliva

 

Antes referímonos á vontade de representar a Galiza por parte de La Oliva cun subtítulo que rezaba precisamente “Periódico de Galicia”. Anos despois, xa baixo o título d´El Miño incluiría o lema “Todo por Galicia. Todo para Galicia”, con claras reminiscencias d´El Porvenir de Antolín Faraldo (máis unha vez!). O provincialismo diluíase na tinta de cada letra do periódico vigués.

Durante a investigación detectamos que a maior presenza do discurso provincialista, sen que por iso continuase sendo un xornal preminentemente progresista puro, coincidiu co ascenso á dirección de Juan Compañel, figura que cómpre lembrar e reivindicar (hoxe xa leva o seu nome a nosa biblioteca municipal), e coa aparición do suplemento cultural “Floresta” baixo a responsabilidade de Manuel Murguía. Ambos, pois, Compañel e Murguía, están pulando por dotar a La Oliva dunha clara fasquía provincialista, comprometida co país e cun evidente propósito de converter o periódico nun lugar común do Rexurdimento.

Isto obsérvase, por exemplo, no convite da redacción viguesa aos escritores provincialistas dos núcleos da Coruña e Ferrol que, tras seren pechados os seus xornais (El Clamor de Galicia e despois El Defensor de Galicia), aceptaron gustosamente colaborar con La Oliva. De Compostela chegaban as colaboracións de Aurelio Aguirre, laureado e devoto poeta daquela altura, e de Eduardo Pondal (dous dos protagonistas do Banquete de Conxo, que foi defendido por La Oliva ante os ataques e aldraxes do poder conservador e eclesiástico). De Pontevedra chegaban as cuartillas de José López de la Vega ou dos Rodríguez Seoane. E así de tantos outros lugares desta nosa terra.

Leamos precisamente un anaco dun solto moi elocuente con respecto a este asunto e co cal, coidamos, se pode resumir esta vontade nacional:

 

Gallegos, y escribiendo un periódico en Galicia y para Galicia, nuestro mayor anhelo es hacer que desaparezcan esas rivalidades de pueblo á pueblo, que creemos la más principal concausa del mal estar que aflige á este país. Ya con nuestro involvidable

hermano el Clamor de Galicia, habíamos dado un gran paso, pero hoy creemos haber alcanzado nuestros deseos con las galantes palabras del Sr. D. Ricardo Puente y Brañas. […] el público de LA OLIVA en general, es el público de Galicia, es el público del Defensor; no es el público de Vigo aisladamente, sino el de la Coruña, Pontevedra Orense, Lugo, Santiago, Ferrol, Betanzos, Monforte, Carril, Caldas, Villagarcía, Cambados, Vivero, Rivadeo, Bayona; en fin, el público de Galicia, á quien tanto queremos.

Gallegos, y escribiendo un periódico en Galicia y para Galicia, no conocemos las localidades sino en su importancia relativa al bienestar social de todo el país. He aquí porqué sentimos tanto júbilo al recibir adhesiones de los entendidos hijos de otras

ciudades.

Nuestro valor se reanima, y creemos que el Sr. Puente y Brañas nos acompañará

siempre en la defensa de la felicidad de nuestro suelo, hoy en el terreno de los intereses

materiales, mañana en el estadio político, y siempre unidos fraternalmente lucharemos

como buenos Hermanos de Galicia. LA REDACCIÓN

 

Lembremos que xa baixo o título d´El Miño se publicará no folletín e no suplemento cultural distintas colaboracións logo recollidas no chamado El Álbum de El Miño, publicado en 1858. Juan Compañel escribe o seguinte no prólogo: “Todo lo que tenga relación con Galicia, tiene ya en las columenas del Album su lugar designado. Su historia, las creencias populares, las descripciones de sus monumentos, los cantos de sus poetas, las canciones populares, esas gotas fresquísimas de la poesía del pueblo, todo ello merecerá nuestra atención. Queremos hacer un libro que encierre en sus páginas algo de aquello que constituye la gloria de nuestro país”. Son unhas palabras elocuentes tanto do aroma romántico que inunda cada liña como do sangue do Rexurdimento.

 

  1. A proposta de criterio filolóxico de Manuel Murguía

 

Ao longo desta exposición mencionamos en repetidas veces a Manuel Murguía, pai e ideólogo central do nacionalismo galego na súa vertente progresista. Dende La Oliva exporá a súa visión de Galiza feita a partir de dous ensaios que se centraba, un na historia política e o outro na historia da literatura provincial. Ambos textos redactáronse en paralelo porque Murguía concibía a nación a partir da existencia e demostración histórica dun pasado propio que, á súa vez, xeraba un cultura propia diferenciada do resto dos pobos peninsulares. As dúas cuestións (o pasado político propio e a conformación dunha identidade colectiva nacional) foron as columnas sobre as cales o historiador definiu o carácter nacional de Galiza. Insistimos, estes artigos publicados en La Oliva son fundamentais, cruciais e definitivos para o pulo do Rexurdimento tanto no plano político como no plano cultural. En todo caso o propio Murguía consolidaría e fortalecería a súa teoría en dous monografías que son o resultado da maduración destas teses expostas no periódico vigués. Referímonos tanto ao Diccionario de escritores gallegos como ao primeiro volume da Historia de Galicia.

A relevancia destes traballos para o sistema literario galego obrigaríanos a unha explicación demorada pero unhas máis esixentes obrigas en canto ao tempo de defensa nos levan a presentar moi breve e sucintamente a tese de Murguía.

O máis relevante da exposición do pontífice do nacionalismo arredor da historia política galega, alén da metodoloxía e enfoques influenciados polo romanticismo, recóllese en dúas ideas: Galiza posúe un pasado propio que só comparte con España a partir da centralización aplicada polos Reis Católicos (aos que se acusa da decadencia do Reino galego) e que os períodos en que Galiza posuía un goberno propio coincidía cos períodos esplendorosos en todas as súas manifestacións (incluída a cultural).

Por outra parte, e xa enfiado cos traballos dedicados á literatura galega, Murguía explica que a presenza de distintos pobos no territorio galego propiciaron a mestura de razas e a posterior conformación dunha identidade propia e da aparición do Reino de Galiza. Alén dos celtas, romanos, suevos ou visigodos, o autor conclúe que o pasado galego constitúe o crisol da nosa identidade. Esta nosa cultura exprésase na arte de xeito tan distante da expresión artística meridional como tan achegdaa está á expresión artística dos pobos do Norte (sobre todo os de pasado celta como Escocia que se cita como modelo). Por iso só coñecendo esta identidade, que se presenta como alma, espírito ou xenio nacional (o volksgeist), se pode facer realmente arte e que imitar ou crear arte tendo como referencia o volksgeist doutro pobo só leva á frustración, mediocridade e fracaso.

Baixo esta idea Murguía cre que a decadencia literaria galega nos Séculos Escuros se debeu a que os escritores galegos pretenderon imitar e escribir en base ao xenio nacional español e non galego. Por tanto, para que Galiza tivese de novo grandes poetas estes tiñan que escoitar a alma do seu pobo, coñecer os seus costumes, crenzas, cantigas, músicas, paisaxes etc. etc. porque todos estes elementos conforman a identidade galega, o xenio nacional, o volksgeist galego. Murguía di claramente que esta é a misión (no sentido teleolóxico e místico, tan marcadamente romántico) do poeta do Rexurdimento.

Pero máis adiante Murguía dará un paso máis pois, na liña dos criterios do filósofo alemán do romanticismo Johan Gottfried Herder, asume que a expresión directa da alma, do espírito, do xenio nacional por parte dun artista só se pode realizar na lingua en que aprendeu a falar e a relacionarse co seu entorno humano e natural porque é a expresión directa, espontánea, natural, sentimental. En consecuencia, a verdadeira literatura galega capaz de expresar o volksgeist galego era aquela escrita na lingua galega. Así foi como Murguía introducía o criterio filolóxico que, logo dos debates e abalos posteriores, acabarían por constituírse no criterio central para o actual fixación do campo literario galego.

 

Logo destes epígrafes, onde pretendemos recoller as principias teorías inseridas na tese e a aplicación sobre o noso obxecto de estudo, chega o intre de poñer cabo. Manexámonos sempre dentro dos marcos do rigor científico e coa voracidade intelectual de quen pretende descubrilo e comprendelo absolutamente todo (Sapere aude), tarefa imposíbel para quen aínda vive un proceso de constante aprendizaxe e que nos lembra, unha vez máis, o consello de Umberto Eco. Permítasenos, pola contra, tirar un aresta positiva desta actividade investigadora ao concordar coa idea de que coñecer se aprende coñecendo, que nos trae á memoria o poemario de Carlos Drummond de Andrade Amar se aprende amando, título tomado daquel verso adxudicado a Goethe e que nos deixa un doce pouso na lingua e nos ollos: “só é possível ensinar uma criança a amar, amando-a”.

En todo caso sirva este traballo e esforzo senón como un pretendido traballo de investigación si como unha contribución para que como dixo Rosalía de Castro ao pechar o prólogo de Cantares gallego que “se vexa con respeto e adimiración merecidas esta infortunada Galicia!”.

 

Distinguido público,

Señora presidenta, señora secretaria, señor vogal,

Obrigado pola vosa atención. Infinitas grazas pola vosa atención.

 

Agora sométome ás valoracións e preguntas do tribunal.

Publicado en Cultura galega, Literatura galega, Rexurdimento | Etiquetado , , , , , , , , , , , | Comentarios desactivados en Acto de defensa da tese de doutoramento

Con García Lorca en Vigo. Un Día das Letras Galegas

Xurxo Martínez González (publicado en Faro de Vigo o 9 de abril de 2015)

 

Manuel Rivas propuña na revista Luzes un Día das Letras Galegas para Federico García Lorca. Imaxinan celebrar unha sesión plenaria da nosa centenaria institución en La Fuente, na anterga terra andalusí de Granada? Unha imaxe da comprensión e diálogo das culturas, da diversidade lingüística, nun lugar que foi igualmente un crisol cultural.

O poeta recoñeceu o feitizo galaico que tornou o seu xenio cara a unha terra deostada e unha lingua desprezada. E o Lorca universal quiso aprender a nosa lingua para escribir egrexios versos que son ópalos na literatura galega. Poesía de papel fino e letra calada. “Me sentí poeta gallego, y una imperiosa necesidad de hacer versos. Su cantar me obligó a estudiar a Galicia y su dialecto o idioma”, declarara o escritor fusilado polos corifeos malditos do amor á morte e da xenreira á intelixencia. Dende novo xa lía a lírica medieval galega, a Rosalía, Curros ou Manuel Antonio e incluso interpretaba cantigas do noso acervo cultural.

García Lorca visitou Galiza en catro ocasións, a primeira en 1916 sendo un mozo. En maio de 1932 pisou as rúas da nosa cidade atlántica. Na estación do ferrocarril estaban o Roberto González Pastoriza (avogado antifeixista que defendeu os concelleiros e alcalde republicanos fusilados), o esguío Gómez Román, de dandy chapeu, e outros compañeiros que conformaban o Comité de Cooperación Intelectual. Republicanos e galeguistas abrazaban Lorca, compartían mesa no Derby e paseaban con alegre cadencia nos tempos felices da República. Falou no Teatro García Barbón o día 6 cunha conferencia titulada “Arquitectura del cante jondo”. Volveu a Vigo o 25 de agosto dese mesmo ano coa súa compañía La Barraca, recibido sempre con especial cariño e atención pública.

Logo estivo en varios lugares como Compostela, A Coruña ou Lugo onde reuniu unha poderosa audiencia. Dicíase na prensa galega: “o poeta máis popular de España”. E matáronolo. A nós tamén porque Lorca contribuíu á internacionalización da literatura galega con seis poemas editados polo Ánxel Casal, outro asasinado en agosto de 1936.

Os Seis poemas galegos ían prologados polo Eduardo Blanco Amor, de quen se fala a miúdo ante o éxito merecido d´A esmorga en versión cinematográfica. Unha adaptación espléndida, de sublime calidade na interpretación, na densidade da expresión, na fotografía. Precisamente o Blanco Amor gustaba da fotografía e algúns dos coñecidos retratos de Lorca son da autoría do auriense. Por exemplo, a instantánea do poeta granadino coa súa nai nunha sala da casa ou el mesmo sentado no escritorio particular.

O primeiro dos poemas escritos en galego por Lorca publicouno nas páxinas do vigués El Pueblo Gallego (tomado da revista lucense Yunque) e, para o noso gusto, trátase dunha exquisita composición. Sob o título de “Madrigal â cibdá de Santiago” (se cadra hoxe máis coñecido como “Chove en Santiago”, popularizado na música por Luar na Lubre) encontramos ecos vangardistas e un forte poder evocativo que recrea a líquida cidade levítica.

Sobre a estadía de Lorca en Galiza e as composicións en galego hai traballos publicados, algúns nestas mesmas páxinas de Faro de Vigo. Tamén se escribiu sobre a participación de Eduardo Blanco Amor e Ernesto Guerra da Cal na redacción/suxestión dalgúns versos lorquiáns. O González Pastoriza dixera que no Derby Lorca tomara nota de palabras galegas, segundo Alonso Montero. Algo semellante pasou en Lugo con Ánxel Fole ou en Madrid con Jesús Bal y Gay, excepcional músico de escaso recoñecemento público en Galiza.

Este repertorio de amigos da máis exquisita intelectualidade e creación artística expresan unha vivaz relación de Lorca con Galiza. Un anaco del está esparexido entre nosoutros. Por iso retomamos a proposta do Rivas e demandamos dende estas liñas que cedo Federico García Lorca teña un Día das Letras Galegas. Ben que o merece.

Publicado en Literatura galega | Etiquetado , , , , | Comentarios desactivados en Con García Lorca en Vigo. Un Día das Letras Galegas