Un pintor de escafandro. Urbano Lugrís

Publicado en Faro de Vigo (11 de xaneiro de 2018)

As illas xorden como dentes saídos das crebas marítimas para trabar o ceo. O azul, Patinir, limpo como acordar estival. A tríade de gueivotas, ou charráns, chían coas ás abertas sobre das nubens esféricas. O vento envolve os rumorosos. Céfiros que veñen e van e volven. A area do Cocho das Dornas ou da Espedrigada distáncianse polo mar dos areais de Rodas e Muxieiro. O mar como distancia tamén da namorada de San Simón en verso de Meendinho. E quedan os pedregullos cantareiros na boca norte, entre as puntas do Cabalo de Fóra e Robaleira.

Este é o lenzo das Cíes que aparece como liña de fuga das cantigas de Martin Codax na exposición de Vigo. Partituras medievais, letras capitulares e luminosidade literaria. É o cadro de Urbano Lugrís o anxo da custodia do Pergamiño Vindel.

 

Pergamiño e óleo entrelazados na vista. John Berger, en Ways of seeing (1972), afirma que “nunca miramos só unha cousa; sempre miramos a relación entre as cousas e nós mesmos”. A pintura condensa todas as pulsións nun só plano estático. As cantigas elevan a lingua, a música, a cor. Todas as mensaxes en aparición simultánea. Lugrís con Codax e Codax con Lugrís. E nós.

A súa obra pictórica é fascinante porque conxuga a mestría do pintor preciosista de mans anchas co universo onírico de relatos fantásticos. Dársenas, baleas, fanais, argazo, pailebotes, astrolabios, quinqués, buguinas, sereas… ondas do Mar de Vigo. Escenas acuáticas ou retratos urbanos de edificios rectilíneos.

En 2017 expúxose “Lugrís. Paredes soñadas” (A Coruña). Unha oferta para difundir a súa produción, decote máis apreixada polo público xeral. Coido que existe un crecente interese e valorización por parte da xente do común.

A propagación do Lugrís pintor contrasta coa ausencia da súa literatura. E nós cremos que Lugrís pintaba como escribía e escribía como pintaba. Lean o poema surrealista “La balada del puerto de Os”.

Até que Alvarellos Editora publicou Balada de los mares del norte (2008) era difícil dar coa súa escrita. Estaba ciscada por revistas e xornais. Ese volume complétase agora con El tesoro de Punta Herminia y otros textos sumergidos (2017), tamén de Alvarellos e tamén en edición de Olivia Rodríguez.

É este un libro para ler case dunha soa vez onde o relato ganduxa co poema (un deles, dedicado a Luís Seoane, ben fermoso). Os textos acompáñanse de debuxos e ilustracións do mesmo Lugrís. De novo, texto e imaxe en fundición. Lembremos: “Sempre miramos a relación entre as cousas e nós mesmos”.

Manuel Rivas dixo de Lugrís que era o único pintor do mundo capaz de escribir sob as augas. Un autor de escafandro, como el mesmo se retratou, con aquel espirgado. E, por veces, ao ler estes textos (por exemplo, o titulado “Las campanas de San Eriko. Sirenas del aire”) un lémbrase daqueloutros do Álvaro Cunqueiro de Fábulas y leyendas de la mar (Tusquets, 1983).

Un artigo curioso diríxese ao Concello de Vigo de 1945: “Una cama hecha con madera de los galeones de Rande”. Lugrís conta que a madeira naval (de teca) levouse dende as praias de Redondela até Compostela onde un artesán faría anos despois a citada cama. E nela tallou: “Madera estraida en Rande de los galeones españoles sumergidos por la escuadra holandesa en 1702”. O seu propietario, segundo o pintor-poeta, foi o dono do Pazo de Lourizán disposto a vendela ao Museo de Castrelos.

O estilo, acaso barroco e esixencia culta, espellan os adagios pictóricos. Hai nas liñas metáforas como foliadas marítimas. E hai versos, como os dedicados á Florida viguesa, que acollemos xa entre nós: “Corona de laureles ribeiranos / con aliagas de oro de las Cíes / Vigo, que gravemente te sonríes”.

Quen se deteña ante o Vindel e as Cíes de Lugrís, manteña silencio. Sexa quen de escoitar a lingua galega cantada hai un milenio na ría sagrada. Porque este lenzo e pergamiño son peza cantabile, un óleotexto que deixa soños ao durmir. Bailaba corpo belido / que nunca houber amado / amor hei!

 

Xurxo Martínez González

Publicado en Sen clasificar | Deixa un comentario

No centenario de Chané

Publicado en Faro de Vigo  (14-XII-2017)

Na cuadratura granítica da santa praza de Santiago vibraron todas as esculturas (agás as usurpadas polo franquismo) co son poderoso da Orquestra Sinfónica de Galicia e as voces de “doce verbo” do Orfeón Donostiarra. Elevouse a música no aer sob a batuta do Gustavo Dudamel, un dos directores máis prestixiosos do planeta.

A peza central do concerto, acontecido no verán de 2017, foi o “Himno da Ledicia”; é dicir, a novena sinfonía coa que Beethoven (galerna xenial) puxo nota ás palabras do Schiller. Romanticismo gurgullante.

O preludio a Beethoven foi o himno galego. O público púxose en pé. A interpretación foi excepcional. Se cadra, unha das máis potentes a nivel sonoro que teñamos coñecido.

Ben se sabe que o noso himno proxectouse e estrenouse na “flor espumosa” de Cuba. A concentración de emigrantes a eito que tecían sociabilidade por medio da nosa arte e política, da nosa lingua e identidade. O Centro Galego da Habana, na carabuña insular, ergueita tras Martí, ao carón do Capitolio. Un monumento que volve indeleble a presenza dos nosos devanceiros naquela terra fraterna.

Pasamos revista por algúns nomes escentileos da cultura galega que residiron en Cuba: Ramón de la Sagra, Alejandro Chao, Juan Compañel, Curros Enríquez, Lugrís Freire, Fontenla Leal, Antón Villar Ponte, Cabanillas (precisamente cúmprese o centenario Da terra asoballada) ou Xosé Neira Vilas.

Outra autoridade foi o músico José Castro González, “Chané”, morto hai un século. Forma parte dun Rexurdimento musical canda Marcial del Adalid, Xoán Montes, Pascual Veiga, Xosé Baldomir… Sobre esta cuestión, léase a tese de Luís Costa: La formación del pensamiento musical nacionalista en Galicia hasta 1936.

Chané foi espilido dende pícaro. E tamén (disque) de carácter rudo. O caso é que triunfou en París e era catedrático de Belas Artes na Coruña, até que a pecharon. Entón embarcou, cruzou o Atlántico e asentouse na Habana. Involucrouse coa colectividade patriótica: Centro Galego, Sociedade de Beneficiencia Naturais de Galicia, Asociación Iniciadora e Protectora da Academia Galega.

En certa hora Fontenla Leal (proletario do país) comprende que os símbolos son elementos de cohesión social e expresións de identidade. Galiza precisaba un himno para ser cantado en coral ecuménica. Coincide no tempo coa estrea da (semi)independencia de Cuba.

O primeiro encargo recibírono Curros Enríquez (letra) e Chané (música). Lembremos que foi o músico quen lle puxo partitura a varios textos do poeta: “Tangaraños”, “Os teus ollos” ou “Un adiós a Mariquiña”.

Tras anos de amizade fraterna e sen rematar o encargo, apretaron os dentes. Xente de xenio. Fontenla Leal, co seu ollar tipográfico, citou Pascual Veiga e Eduardo Pondal. E entón xestouse o actual himno.

O Chané morreu na Habana. O Centro Galego puxo o capital para traelo á Terra. Centos de persoas recibírono na dársena herculina. Gardas municipais, en traxe de gala, custodiaron o cadaleito. Tras o carro fúnebre estaba Murguía (e os seus) e os das Irmandades da Fala. Sepultárono en San Amaro, en camposanto común a Curros Enríquez. A morte xuntounos.

Co gallo do centenario naceu, por parte de aCentral Folque, o proxecto “Chané na Habana”: un espectáculo musical onde o seu repertorio clásico experimentou unha versión jazz, en sostén de troba cubana, na voz de Rosa Cedrón. Un xeito de recuperar, valorar e divulgar o noso patrimonio dende a creación mestiza.

Agora asalta a miña memoria a imaxe de Chané sentado co mozo Pepito Arriola. E poucos saben que este mociño, con cabeleira xograresca, foi un virtuoso do piano (alcumado o Mozart galego) apadriñado pola raíña de España, polo Richard Strauss e polo kaiser Guillerme II. Pero, e con isto pecho o artigo, a súa cercanía a Hitler (para quen tocaba) levárono logo da guerra mundial (tras ser preso polos rusos, liberado e acollido polo franquismo) a un desterro musical deica a morte.

Unha vida de novela. E non digo máis.

Xurxo Martínez González

Publicado en Música, Rexurdimento | Etiquetado , , , , , , | Deixa un comentario

O mapa de Fontán

Faro de Vigo (2 de Santos de 2017)

Adrián Solovio, alter-ego de Ramón Otero Pedrayo en Arredor de si, contemplaba abraiado a inmensidade dun mapa do país pendurado do pazo fidalgo. A dimensión galáctica ante os ollos estivais dun rapaz. “Non digas que Galiza é pequena, Galiza é un mundo”, dixo Risco. E aquel mundo parecía emerxer das veigas, bocarribeiras, cotarelos, outeiros, beáns, regueiros, barretes, rousos, fervenzas, vales, rías, abanqueiros… A terra dos mil ríos e lingua de primavera.

Percorrer os topónimos todos das bisbarras, rastrexar co furabolos a terra na procura da aldea labrega, espreitar os cabos mariños con esmalte de salitre, aquel río enmeigado do que falan os vellos, os nomes das serras que protexen as tribos. Dicir en alto unha vila de orixe celta ou sueva, e repetilo en exercicio salmódico figurando, co poder dos soños dun pícaro e con cada golpe de voz, o tallar desasosegado da historia. Eis a poderosa evocación dun mapa se quen o ve sabe miralo (permítaseme a licenza viguesa).

Quen nos lea saberá que falamos do mapa de Fontán, de Domingo Fontán, do Domingo de Portas. Mais, como di o Miguel Anxo Murado no inicio de Outra idea de Galicia (Debate, 2013), é “un personaxe improbable para comezar unha historia” do país. Leva razón. Porque este, o noso lar comunitario, é un concordato de memorias silenciadas que esixen de calquera de nós recuperalas, divulgalas e poñer en man común todas as ensinanzas que custodian.

Teófilo Comunicación editou o célebre mapa nun menor tamaño (xaora) pero deica o punto de non se ler as parroquias. Lúa López Pomar encargouse da documentación do libro informativo que o acompaña. Ambos documentos coidadosamente tratados dende o aspecto estético e material.

Este produto editorial difunde a figura de Fontán a partir da súa grande obra: Carta geográfica de Galicia. Durante dezasete anos (1817-1834), o xeógrafo pisou os carreiros e as congostras, os pontóns e as laxes do Reino, que aínda o era e foi até 1834, nun período de tantísimas dificultades comunicativas. A cabalo ou a pé, Fontán chegou a cada parroquia para tomar medidas e trazar a triangulación do territorio. O mapa houbo imprimirse en París, con Fontán presente, pois alí existía a maquinaria axeitada que a España caduca ignoraba. Unha tarefa concluída por un auténtico xigante da patria.

            Fontán coñeceu cada recanto galaico. Este saber fíxoo provincialista e exerceu como tal nas Cortes españolas. Velaí a voz telúrica que deseñou unha mellora na organización territorial (participa na creación das actuais catro provincias), no deseño das comunicacións terrestres (estradas e ferrocarril) e do progreso xeneralizado de Galiza (foros, autonomía local, facenda).

Un home influíu na formación e destino de Fontán: José Rodríguez, o matemático de Bermés (Lalín). Outro nome desatendido cando a súa contribución á ciencia mundial é incuestionable: participou nos traballos que decidiron o sistema métrico decimal e estivo investigando en varias universidades europeas de inicios do XIX. Todos os camiños de Europa mídense por este método e na configuración deste método estivo presente o matemático Rodríguez. Non digan que é esaxeración, lean a súa biografía en gciencia.com.

Precisamente, Fontán é pioneiro no uso do metro na cartografía en toda a Iberia (en España non se adoptou este sistema até 1849). Ademais, o noso xeógrafo herdou de Rodríguez a cátedra de Matemáticas Sublimes na USC (Ramón de la Sagra ou Casiano de Padro foron os seus alumnos) e a dirección do Observatorio Astronómico de Madrid.

Unha última observación: Rodríguez foi un exaltado liberal, o que chamaríamos un demócrata avant la lettre. Fontán tamén o foi (unha miga máis moderado) e estivo represaliado, xulgado pola Santa Inquisición (vade retro!), apartado da cátedra e reposto despois. Vixiado polas gadoupas absolutistas, este home batallou contra o absolutismo que revive no presente.

Eles foron dous vangardistas da ciencia europea. Dende esta fisterra atlántica, sen desentenderse do país nin das ideas xustas. Galiza nunca foi sinónimo de atraso intelectual. É unha falsidade con columnas de áer. Nunca o foi malia os atrancos botados nas portas da nosa terra por políticas contrarias feitas na metrópole. Aquí xurdían mentes brillantes que facían verdadeiras Proezas de Galicia, como as narradas por Fernández de Neira (1810) relativas os éxitos militares da guerrilla contra o poderoso exército de Napoleón. Entón Fontán xa loitaba, tras a queima da casa familiar, e imaxinaba o futuro de Galiza en tres dimensións.

O seu defunto corpo acouga no Panteón de Galegos Ilustres, á beira de Rosalía e Castelao. Velaquí estas letras como roseiras de rosas roxas.

 

Xurxo Martínez González

Publicado en Sen clasificar | Deixa un comentario

Literatura dos Séculos Escuros. Décimas contra Cernadas

A arquitectura é parte do poliédrico rostro do país. Éo como manifestación da arte: o sentir, comprender e expresar da cultura. E a cultura xorde dende os pobos. Logo a arquitectura da nación delata os períodos incandescentes da súa existencia.

Pensemos no románico galego, “alborada luminosa” nos labres de Gómez Román. Esta estética xúnguese a unha época de dominio eclesiástico, nobiliario e monárquico do Reino de Galiza. Este poder explica (en parte) a cantidade e calidade dos mosteiros, arcos, pórticos, murais, canzorros ou xanelas. Patrimonio difundido con feliz teimosía pola asociación “O Sorriso de Daniel”.

Isto coincide coa consolidación das prácticas escritas en galego: trobadores e xograres, cantigas de amigo e de amor, prosa notarial e códices monásticos… A chegada do Pergamiño Vindel axudará a (re)coñecer mellor este ouro cultural.

O barroco debrúzase como outro capítulo áureo: o Obradoiro, a Peregrina, campanarios, pazos, retablos… Alfredo Vigo (catedrático de Historia da Arte) defende que o barroco foi unha expresión pétrea da identidade do Reino, con clara vontade de exaltación do que somos como pobo.

Isto contrasta coa decadencia da lingua e literatura galegas. Por iso se fala dos “Séculos Escuros”, termo hoxe cuestionado (léase a Historia da literatura galega, de Xosé R. Pena, quen propón “Galego Medio”).

A represión lingüística acontecida durante a “doma y castración” do Reino acompañou as medidas de substitución do poder galego polo castelán, coas consecuencias sobre o uso (falado e escrito) e prestixio da lingua. Esta padeceu os feitos sociopolíticos e sufriu a distribución do discurso desprestixiador de todo aquilo ligado a Galiza, como Rosalía denunciou.

O gótico pasou con pés de la e no XVIII emerxeu con forza o barroco. Nesa centuria as prácticas literarias en galego tamén collen, devagar, folgos. En parte porque existe unha vontade de prestixiar o reino, seguindo Alfredo Vigo, e con el a cultura propia (pensemos nos textos de Feijoo ou Sarmiento, noso pai da Filoloxía Galega).

As últimas descubertas de textos en galego no XVIII (todos de circulación privada) cuestionan a escuridade e, por extensión, a cronoloxía dos Séculos Escuros. Unha nova mostra é a edición que Xosé A. Fernández Salgado (benquerido profesor) fixo de cincocentos versos anónimos contra o Cura de Fruíme. O achádego produciuse no fondo Álvarez Blázquez da Fundación Penzol, a nosa arca testamentaria.

O volume (publicado en Laiovento) consta dunha completa edición moderna, ateigada de notas precisas e indispensables. Asemade, ofrece unha versión leal ao manuscrito e inclúe datos arredor daquel período que adianta carreiros de investigacións futuras. O traballo merece sincera gabanza.

Estes versos súmanse a outros descubertos hai pouco. Un feixe de papés que interrogan a exactitude do concepto e periodización dos “Séculos Escuros”. O galego nunca deixou de ser lingua falada como tampouco deixou de ser lingua escrita, aínda que fose unha minoría culta. Se os textos se distribuían en circuítos privados e en manuscritos, abofé que haberá máis aínda que estes sexan de difícil aparición.

Se cadra estes escribidores facían como San Columbano, quen copiou ás agochadas un códice prohibido que gardou para si e para os seus. Fíxoo na escuridade dun cuarto, sen vela nin candil. Foron as puntas dos dedos que sostiñan a pluma de ganso os que desprendían luz, como cinco vagalumes. Se cadra aqueles autores tamén gardaron para si letras en galego, nun tempo en que Galiza era motivo de inxuria e rudo encono. Textos custodiados entre os defuntos á espera do seu rexurdir.

 

Xurxo Martínez González

Publicado en Literatura galega, Rexurdimento | Etiquetado , , , | Comentarios desactivados en Literatura dos Séculos Escuros. Décimas contra Cernadas

La Cristina (1862). A primeira papeleira de Vigo

Publicado en Faro de Vigo (7-IX-2017)

Bombas de palenque. Música da banda de La Beneficiencia. Sacras beizóns cristiás. Banquete con mantel de papel. Discursos con feitío de arengas industriais e louvas ó progreso das máquinas. Aconteceu en Lavadores o 30 de marzo de 1862.

Medio centenar de notables vigueses se xuntaron ó pé do Lagares para inaugura-las instalacións da nova fábrica “La Cristina”. Alí estaban os accionistas López de Neira, Miguel Fernández Dios, Ángel de Lema ou Juan Compañel. O prior abeizoou as salas de caldeiras de vapor, de separación de farrapos, de ventiladores, de trituradoras, de prensa, de satinado, de empaquetado… Son as instalacións da primeira papeleira que tivo Vigo na súa historia.

Os socios fundadores son unha representación da burguesía liberal. Todos eles aparecen como comerciantes ou propietarios agás un que asina como “periodista”: Juan Compañel (director d´El Miño).

La Cristina situouse no extinto Concello de Lavadores. O impulsor foi Velázquez Moreno, a quen a morte o levou antes do parto fabril. O seu fillo, Norberto Velázquez Coppa, ocuparía o cargo de xerente. Mailo fabricante e responsable da traída desta fábrica de “papel contínuo” foi o enxeñeiro francés Alfred Motteau, procedente de Angulema.

Destacámo-los nomes de dous dos socios da fábrica: Ángel de Lema e Juan Compañel. O primeiro, dono da imprenta e director de Faro de Vigo; o segundo, dono da imprenta e director do citado El Miño. É dicir, os dous principais xornais do hinterland atlántico imprimíronse co mesmo papel. Unha proba da necesaria unión e asociación por mor de intereses compartidos.

O papel, no ecuador do século XIX, era un produto caro. Traíase dende fóra (normalmente por mar dende Francia). A elaboración do libro era lento e encarecía o prezo, xa que traballaban varias persoas (caixistas, editores, impresores) e a consecución do material non sempre era doada (tinta, papel).

A imprenta deste tempo precisaba un sostén económico. Se axustámo-los nosos anteollos cirúrxicos observamos que tralo impresor ou ben hai un soporte capitalista (no caso de Compañel hai que falar do adiñeirado José Ramón Fernández Domínguez) ou ben atende a máis negocios (Ángel de Lema).

Compañel escribiu unha crónica sobre a apertura de La Cristina. Unha exaltación do progreso, das máquinas e do “espírito de asociación patrio” para que Galiza tivese iniciativa e posuíse empresas propias. Remataba co berro “Unión, asociación y Galicia renacerá!” porque a fábrica era símbolo de “prosperidad y grandeza de Galicia”.

A primeira obra impresa co papel de La Cristina ben pode se-lo Diccionario de escritores gallegos de Murguía. O editor e impresor (Compañel) deixou constancia: “Impreso […] en papel de la fábrica La Cristina, Vigo”. Con toda probabilidade Cantares gallegos tivo “follas cristinas” xa que tamén foi obra de Compañel, persoa senlleira no Vigo oitocentista. Por iso o seu nome figura na Biblioteca Pública da nosa cidade. O nome dun impresor e editor, como o Ánxel Casal en Compostela.

A sequía do Lagares en 1862 auguraba un mal horizonte. Porque a auga era o motor da fábrica. A empresa pecharía contra 1865.

Lector ou lectora: cando baixes polo Lagares pasarás arrentes de La Cristina sen nada que indique nin protexa este edificio. Porque a vella fábrica segue en pé, cos seus muros de cachotería, o gran edificio (de varios andares), e na fachada o frontispicio cun C entre ponlas de loureiro, símbolo da vitoria.

O Concello de Vigo debe iniciar un expediente de catalogación, protección e divulgación deste patrimonio fabril, como esta situada na Bouciña (Lavadores). Porque as vellas fábricas e os seus obreiros son cultura do país.

Publicado en Literatura galega, Rexurdimento | Etiquetado , , , , | Comentarios desactivados en La Cristina (1862). A primeira papeleira de Vigo

Discurso na X asemblea da Irmandade Xurídica Galega

Celebrada o 10 de xuño no Paraninfo da Universidade de Compostela

Distinguidas autoridades

Ilustre auditorio

Amigos e amigas

Se nesta hora pecharámo-los ollos e axustarámo-los tímpanos dos ouvidos, percibiríamo-la voz barroca, emotiva e cantaruxeira de don Ramón Otero Pedrayo. Voz de lousa de quen impartía a derradeira lección como catedrático da universidade de Compostela. Pola contra, e como paradoxo, era o primeiro discurso en lingua galega, dentro do ámbito universitario, logo da chegada de Atila; é dicir, do feixismo. E isto aconteceu sendo o ano de 1958.

Alá foi case medio século dende que o profesor de Dereito administrativo Lois Porteiro Garea, morto na flor da vida en hora nunca rematada de chorar, pronunciase (neste mesmo lugar) o primeiro discurso en galego dado nas aulas universitarias sob o título A transformación do Dereito civil pola Gran Guerra (1915).

Que don Ramón falase galego nese acto supoñía unha subverión. A nosa lingua estaba proscrita, censurada, aldraxada, perseguida. Lembremos, por exemplo, que poucos anos antes, Manuel Gómez Román, esguío e dandy arquitecto vigués, non puido falar galego no discurso de ingreso na Academia Galega nin o seu receptor, de novo don Ramón, ofrece-la benvida no idioma propio de Galicia. E foi en 1951.

Aconteceu máis veces. A represión lingüística existiu. Pero que pode a barbarie contra a cultura e contra os pobos? Senón que o diga a séptima sinfonía de Shostakovich interpretada baixo o cerco nazi da antiga Leningrado.

Don Ramón, Lois Porteiro Garea, Manuel Gómez Román e outros nacionalistas de entón foron nomes amigos de Fermín Penzol, o noso homenaxeado. Persoeiros que mantiveron aceso o lume da existencia desta terra.

Penzol naceu na Galicia irredenta: os territorios administrativamente fóra da nosa comunidade pero cultural, lingüística e antropoloxicamente galegos. O naipelo mudouse coa familia a Mondoñedo onde se emburullou no nimbo humanista de Manuel Leiras Pulpeiro, médico co galego no bico, poeta que tributou horas á nosa lingua e país. “Amou a verdade e practicou o ben”, reza a sepultura. Moitas décadas despois Penzol promoveu e financiou a publicación da súa obra completa.

De mozo, a familia trasladouse a Pontevedra cando nas súas rúas se sentían os pasos de Losada Diéguez ou Castelao. A Pontevedra dos parladoiros de café. E todo aquilo era fermento. E Penzol marcha a Madrid por decisión do seu pai (xuíz) para estudar Dereito.

Alí vive a experiencia logo contada por don Ramón, outra vez presente aquí, no seu Arredor de si, co Adrián Solovio protagonista. A experiencia do galego que sente a saudade da terra, que se sabe unida a ela, que a procesa dende o sentimento á razón (para evitarmos os montros dos soños de Goya), que a eleva á acción sociopolítica como unha forma de expresión militante.

Penzol intégrase na Mocedade Céltiga, de fasquía radical e arredista, xuntanza de estudantes e traballadores madrigalegos. E alí inicia a súa titánica tarefa de “recolector”. Entra nas Irmandades da Fala, asume o liderado do grupo da Mocedade Céltiga, simpatiza coa loita irlandesa e colabora na publicación do primeiro xornal infantil integramente en galego, As Roladas, promovido por Ramón Cabanillas, un dos seus grandes e intensos amigos.

Fermín Penzol aprobou as oposicións a rexistrador da propiedade en 1930. Dous anos despois tomará praza fixa en Pastrana (Guadalaxara) e será habilitado como notario. A distancia con Galiza, e outros motivos, fíxoo afastarse da militancia orgánica no Partido Galeguista durante o período republicano. Aínda así o seu rostro, de sorriso irlandés, aparece nunha fotografía tomada na preparación dun mitin pro-Estatuto no Teatro Alkázar, á beira de Castelao e Blanco Torres.

O espertar de Atila colleuno na vila paterna. O seu escaso compromiso político a nivel público durante a República, a ascendencia familiar, o seu status dentro da Administración e sobre todo os avais (xuíz militar, civil, alcalde falanxista e conservador) evitaron a represión.

Penzol, como tódolos demócratas, doeuse fielmente da morte de grandes amigos, como o citado Blanco Torres ou Víctor Casas (con quen mantivera unha intensa correspondencia). Doeulle até nos ósos da alma. Como a calquera persoa de ben.

No deseño do Partido Galeguista na clandestinidade decidiuse liberar a Ramón Piñeiro, novo secretario político. Este chega a Madrid como estudante pero coa misión de establece-los contactos coas forzas da oposición. A esperanza da caída do franquismo canda a derrota do nazismo. Pero non foi.

En todo caso, Piñeiro coñece a Penzol e traban amizades das que traspasan o tempo. Xuntos participan en xuntanzas clandestinas até que o lancarao é detido e preso. Entón Penzol asume o cargo de secretario político do Partido Galeguista no interior.

Son intres de tensión e desavinzas co Consello de Galiza presidido por Castelao que Penzol asume. Cartas duras, con reproches mutuos entre Penzol e Castelao. Misivas que truncaron a relación do interior co exterior.

Coa situación máis sosegada, en 1949 Penzol consegue praza no seu Castropol familiar. Tamén coincide coa saída de Piñeiro da cadea e a reorientación culturalista dos galeguistas do interior, coa constitución da Editorial Galaxia.

En 1956 Penzol decide facer inmorrente o seu nome. Nun acto celebrado en Vigo, Penzol entregou de maneira simbólica a Ramón Otero Pedrayo (en calidade de presidente da Editorial Galaxia) todo o arquivo e biblioteca persoal. Do privado ó público; da propiedade ó comunal. Así fixo o seu nome eterno. E decidiron poñer a Fundación Penzol en Vigo para que a cidade atlántica, siderúrxica e cultura, tivese un centro de estudos nacionalistas, onde se educaron varias xeracións, algunhas delas aquí presentes hoxe, fosen baixo as tebras do feixismo, ventre do silencio ou máis despois. E foi en 1963 (annu mirabilis da cultura galega) cando se abriron as portas do arquivo cunha conferencia de Manuel Rodriges Lapa.

Fermín Penzol mantivo unha discreta militancia política, sempre ó carón de Piñeiro. Está presente na xuntanza con representantes do Consello de Galiza celebrada na casa de García-Sabell, na Rosaleda, en 1958. Trala morte de Franco, participará publicamente na asemblea da Federación de Partidos Socialistas, á beira de Beiras, e despois ingresará no renacido Partido Galeguista. Participa das propostas de Piñeiro (manifesto dos 29 ou Realidade Galega) para a consecución do Estatuto de Galicia de 1981, que el chegou a coñecer pouco antes de que a morte nolo levase en maio daquel mesmo ano.

Entón a lingua galega foi declarada “lingua propia de Galicia” e iniciou o proceso de normalización lingüística, vivo deica o presente e necesario de cara ó futuro, como ben sabe un auditorio como o presente. A lexislación en materia lingüística avanzou moito en comparación a 1958. Pero isto non invalida nin impide que prosigamos coa necesaria normalización e, sobre todo, non xustifica ninguna regresión en materia lexislativa neste ámbito, como sucedeu na escola nestes anos. Ademais, aínda se empregan na Administración pública programas informáticos que non ofrecen posibillidades en lingua galega, sexan no ámbito da Administración de Xustiza ou na Administración Xeral do Estado. Un feito, por si mesmo, anticonstitucional.

Penzol exemplifica hoxe as distintas maneiras de contribuír ó desenvolvemento de Galicia en tódalas ordes. Unha, a militancia sociopolítica; dúas, o activismo cultural; e tres, a filantropía.

Sexamos pois persoas dignas de continuar este mesmo vieiro a prol da lingua e da terra; do pobo e do dereitos humanos. Sigamos, pois, o ronsel a prol de Galicia, a nosa terra.

Estou certo que este é o propósito que domina esta asemblea da Irmandade Xurídica Galega.

Grazas

 

Publicado en Sen clasificar | Etiquetado , , , , | Comentarios desactivados en Discurso na X asemblea da Irmandade Xurídica Galega

Álvaro Cunqueiro nas páxinas de Faro de Vigo

Publicado en Faro de Vigo (1-VI-2017) 

En Mouruás, San Xoán do Río, houbo unha espada no ventre dunha pedrafita. Unha espada pistiliforme; é dicir, coa fasquía do pistilo dunha flor, a estendida lingua xerminal. O bronce do seu corpo lanceolado vibra na vista. Está emburullada no transcorrer dos séculos, sen coiro que a protexa, nas voutas do misterio por ser unha das primeiras espadas atlánticas con esta feitura.

Soubemos dela en 1967 cando trala detonación dunha canteira apareceu entre os restos esnaquizados. Maila espada resistiu sob a protección dos feitizos e meigallos do benigno Merlín. Case tres mil anos agochada entre as pedras na agarda do rei Artur, na fisterra de Europa, no antergo Reino de Galiza.

Apareceu lonxe das Terras de Miranda e da selva de Esmelle, dos vales da cunquiña deleitosa e da fraga de Eirís. Un vento espilido levouna até os penedos graníticos de Mouruás para evitar que os normandos, que invadiron a costa norte, puidesen roubala. Louvado sexa o poder de San Gonzalo!

Esta podería ser unha das aventuras contadas por Cunqueiro no Merlín e familia, saído da imprenta de Faro de Vigo no ano de 1955. Mais non é conto e este servidor que escribe apenas é un aprendiz ante a letra capitular do trobador mindoniense.

Estas liñas engarzan coa publicación de No obradoiro do fabulador. Artigos en lingua galega (Galaxia, 2017), que recolle practicamente toda a produción de Cunqueiro en Faro de Vigo. Artigos de cultura universal. Dende traducións poéticas de autores consagrados (Rilke, Hölderlin, Apollinaire) até os descoñecidos e exóticos (Pëtofi, Omar ibn Abi-Rabi´ah, Sully-André-Peyre); artigos sobre novidades na lírica rumana até reflexións sobre a literatura nosa. E así faise o acervo culto do escritor.

Esta obra, editada por Xosé-Henrique Costas e Iago Castro, pon nas túas mans, lector ou lectora, un monllo de escritos saborosos como pan fresco no ceo da boca. Veñen como ánfora peregrina que acumula a mellor destreza escrita de Álvaro Cunqueiro, redactor, subdirector e logo director (entre 1965 e 1970) de Faro de Vigo. Papeis mecanografados co aroma limpo de mazás.

Foi el quen coordinou o suplemento cultural de Faro chamado “Artes y Letras”, coa axuda dun amigo irreprochable como foi don Francisco Fernández del Riego, pulmón incansable da nosa terra, dínamo da nación ou turbina inapagable. Ademais nas seccións do xornal vigués xurdiron algúns dos personaxes de Escola de menciñeiros e contos de Xente de aquí e de acolá.

Mais, sobre todo, nestas páxinas xornalísticas forxou aínda máis a creación poética con máis de 50 nacionalidades de máis de 200 autores en máis de 600 traducións. Textos traídos de Le Figaro, Le Monde ou Il Corriere della Sera, dende linguas irmás á galega. Tróuxonolos da pátina grecolatina, da materia artúrica ou das lendas do país. Todo este caudal intelectual residía no seu infinito maxín. Só precisaba da habelencia do escritor capaz de doma-las palabras.

Lembro agora a fotografía do Cunqueiro deitado cara a atrás, na cadeira do seu despacho, mentres atende o teléfono con man inversa á orella. E imaxino as cartas do tarot francés que botaba ós equipos de fútbol galegos ou as follas cos prognósticos do horóscopo ou as breves liñas dos pés de foto reconvertidas en microrrelatos, como advirten os editores deste volume.

A espada de Mouruás exhíbese no Museo Arqueolóxico de Ourense. Está á vista de quen precise comproba-lo que semella unha lenda artúrica. E unha mostra da literatura de Álvaro Cunqueiro exhíbese neste libro para quen precise certifica-lo don da súa palabra. Todo, pois, entre a fábula da terra dos mil ríos e a materia viva da nosa lingua.

E fun polo mundo adiante. Quen quere rosas, ouro, pan trigo, mocidade, raiolas de sol?

Don Álvaro, querémolo todo.

 

Xurxo Martínez González

Publicado en Sen clasificar | Comentarios desactivados en Álvaro Cunqueiro nas páxinas de Faro de Vigo

Luís Rodríguez Seoane. O brinde esquecido

Publicado en Faro de Vigo (6-IV-2017)

O Banquete de Conxo de 1856 supuxo un acto constitutivo para o imaxinario nacional galego. Este ágape é unha baliza (no simbólico) do Rexurdimento xa que configurou, mediante un acto realizado na esfera pública, un punto de encontro do renacer do pobo galego con conciencia de seu. En tódalas dimensións, non só no campo literario.

Aquela xuntanza do estudantado universitario e o artesanado da bisbarra realizouse no compás das ideas progresistas. Este foi o arpexo dominante no movemento provincialista; a constante que condiciona a produción literaria dos rexurdimentistas.

En semanas pasadas Ferrín dedicou unhas liñas, en Faro da Cultura, ó Eduardo Pondal presente en Conxo. Alí manifesta a fe republicana e amósase como un dos poetas emerxentes d´El Liceo de la Juventud, unha sorte de club da intelectualidade provincialista. O seu nome está vivo nos versos cantados do noso himno.

Canda Pondal estaba o poeta querido da Compostela popular: Aurelio Aguirre. O Banquete de Conxo foi o escenario de consagración do heraldo do pobo, do escritor romántico, do rapsodo dos humillados e ofendidos (con licenza de Dostoievsqui). Varias xeracións de crianzas picheleiras aprenderon de memoria os seus poemas. Deica os nosos días. Felizmente, Alvarellos Editora reuniu a súa obra completa (dispersa e inédita) no ano 2014.

O terceiro en discordia foi Luís Rodríguez Seoane, outro universitario con berce en Pontevedra. O seu nome é menos coñecido, tivo menor percorrido literario e apenas ninguén lembra que estivo alí. Incluso houbo quen puxo en dúbida a súa presenza. Este ano, co gallo da publicación d´Os últimos carballos de Conxo, fomos quen de atopar e restituí-lo poema de Seoane, perdido na BNE. Despois de máis dun século e medio xa podemos, de novo, repeti-los brindes do Banquete de Conxo segundo se leron aquel 2 de marzo de 1856.

A figura de Seoane semella esvaecida nas tebras da historia. Poderíase pensar que na súa biografía non hai elementos dignos de significar. Mais unha atenta lectura contradí este pensamento.

O terceiro dos “poetas da liberdade” foi catedrático de Medicina, Reitor da USC, membro d´El Liceo de la Juventud, colaborador frecuente da prensa provincialista, gañador dun dos premios dos Xogos Florais da Coruña (1861), impulsor de xornais provincialista na cidade do Lérez (El País, confrade de La Oliva e El Miño de Vigo), impulsor da celebración dos Xogos Florais en Pontevedra, mestre de instituto, intelectual activo do Rexurdimento, militante-dirixente do Partido Progresista na provincia, membro da Xunta Revolucionaria de 1868 na “boa vila”, senador e deputado nas Cortes, animador dos primeiros Xogos Florais integramente en galego (Tui, 1891), decano da facultade de Medicina, presidente da Real Sociedade Económica de Amigos do País de Santiago de Compostela…

Observamos, pois, que a súa transcendencia na historia decimonónica galega é alta e en diversas áreas de acción. O estudo da súa vida deitará luz no Rexurdimento e permitirá tece-la rede de relacións existentes daquela. É dicir, aplicármo-la teoría da sociabilidade (Agulhon) que nos permite saber da vida cotiá, formas de comunicación, lugares de encontro… que nos ofrecerá datos para coñecer mellor esa época.

Nestes días chegou ás librarías a esperada primeira parte da biografía de Rosalía, asinada por Chus Lama: Rosalía de Castro. Cantos de independencia e liberdade (1837-1863). Un volume que contribúe a reconstruí-la historia contemporánea de Galiza. Velaí un terreo de traballo común no que hoxe (cos límites propios do xornal) queremos inseri-lo nome de Luís Rodríguez Seoane.

 

Xurxo Martínez González

Publicado en Rexurdimento | Etiquetado , , , , , | Comentarios desactivados en Luís Rodríguez Seoane. O brinde esquecido

Ronseis de Céltiga. O proxecto editorial das Irmandades

As Irmandades da Fala foron un misto na noite político-cultural de Galiza no romper do século pasado. Porque o misto apenas aluma pero permítenos observar canta escuridade temos ao noso arredor.

A cultura galega vivía un certo devalar no crepúsculo do XIX que coincidía cun rearme ideolóxico do centralismo español tras o desastre de 1898. As circunstancias eran adversas para quen pretendían, dende a periferia, defender a matria e a lingua galegas; quen pretendían reintegrar na nación a conciencia do noso, sen menosprezo dos outros. Velaquí a práctica irmandiña entendida como fraternidade.

O parto das Irmandades da Fala (1916) foi complexo e tenso. O encontro de estirpes con distintas tradicións (rexionalistas, agraristas, federalistas…) xerou densos debates arredor da orientación do emerxente galeguismo.

Mais en 1918 aprobaron o programa que asentou as trabes e zócalos comúns. Entón federáronse as distintas irmandades locais para comezar de xeito coordinado e consciente un proxecto multidisciplinar a prol do país. Isto aconteceu na fraga amurallada de Lugo até onde o trobador Fernán Esquío procurou sen éxito a súa senhor e, dende entón, deambula polas graníticas rúas repetindo: “Que me queres, amor?”. Cunqueiro escoitouno laiarse sentado ante o cano da fonte da Porta Miñá.

A lingua galega é o sangue e o escudo da nación dende o áureo medievo. Para as Irmandades foi a carabuña de todas as accións: prensa, investigación científica, orfeóns ou oratoria pública. Todo xiraba arredor do lume quente da lingua nai.

Antón Villar Ponte, motor central na fundación das Irmandades, escribiu por aquela altura sobre a necesidade de que o movemento irmandiño dispuxese de medios de comunicación e imprenta propios. Axiña naceu A Nosa Terra sob a súa dirección.

Un lustro pasou para crear a primeira editorial de libro en galego. Era pois 1921 e situámonos naquel Ferrol do Xaime Quintanilla (dramaturgo irmandiño, alcalde socialista en 1936 e logo asasinado) e do Ramón Villar Ponte (esoutro fundador das Irmandades que entón dirixía El Correo Gallego na cidade departamental).

Ambos nacionalistas, canda Manuel Morgado González del Valle e Fiz Álvarez do Castelo, instalaron na Praza Dolores a “Editorial Céltiga”. Velaquí a inmediata antecesora de Lar e Nós de Ánxel Casal.

Céltiga acadou unha importante tiraxe ( 3.000 exemplares por libro e cun prezo de 30 céntimos) e unha sobranceira difusión (incluída a emigración transoceánica). Aquí publicou, nunha suntuaria edición, Un ollo de vidro o Castelao, quen colaboraría con eles por medio de debuxos para publicidade e propaganda.

A editorial naceu no remborque das liñas estéticas da futura ING de Vicente Risco e Losada Diéguez. Era o tempo da división irmandiña. A paisaxe logo da escisión das Irmandades da Fala en 1922 afectou de cheo a Céltiga na medida en que a base social do nacionalismo galego se dividira e se debilitara.

Cómpre destacar que os tres primeiros libros publicados por Céltiga son obras teatrais (entre elas Alén de Quintanilla). Logo veu a prosa dentro da colección “Novela mensual ilustrada” (López Abente, Eladio Rodríguez, Correa Calderón…). As cubertas estaban asinadas por artistas irmandiños (Castelao, Díaz Baliño, Álvaro Cebreiro ou Imeldo Corral). Tamén se publicou a tradución d´Os catro cisnes blancos (Lenda celta) de Loueu Chisholm.

A editorial pechou en 1923. Quedaron algúns orixinais de Vicente Risco, Manuel Antonio ou Euxenio Montes que logo se publicarían na prensa ou quedarían inéditos.

Unha experiencia breve pero notable. Porque foi a primeira editorial dedicada exclusivamente ao libro en galego, con variedade no xénero literario e cunha importante calidade, produción e difusión. Unha expresión da vontade irmandiña fronte á ruda adversidade denunciada nos versos de Pondal.

 

Xurxo Martínez González

Publicado en Cultura galega, Literatura galega | Etiquetado , , , , | Comentarios desactivados en Ronseis de Céltiga. O proxecto editorial das Irmandades

Rosalía de Castro e o Centro Galego da Habana

 

A Fran, meu amigo

En lembranza da nosa viaxe

 

José Martí e, no fondo, o Centro Galego da Habana

José Martí e, no fondo, o Centro Galego da Habana

O inicio de tódolos camiños de Cuba é José Martí. No simbólico e no real, no pasado e no presente. A figura do poeta modernista que montado encol do lombo do seu cabalo combateu pola liberdade. E morreu por ela sen saber como brilla o arco da vella na patria redimida.

No parque central da Habana hai unha estatua marmórea do apóstolo. A man estendida para abeizoa-las crianzas que xogan ós seus pés e ós camiñantes que, cansos, sentan nos seus chanzos. Neste lugar arrancan tódolos vieiros da flor espumosa do Caribe.

A poucos metros érguese o Centro Galego da Habana, hoxe felizmente rehabilitado. Sitúase entre o Capitolio e o Hotel Inglaterra. No alto, a figura dunha muller (Galiza) e o escudo do noso país. As altas fiestras e as contras de aspecto de bambú. As trompetas nas catro esquinas do ancho e amplo edificio, como catro puntos cardinais da rosa dos ventos. A maxestosa entrada de escaleiras de nácara, os espellos, a amplitude, o eco e o resoar das festas, dos mitins, das congregacións e das proclamas emotivas da emigración galega. A inmensidade do teatro no silenzo.

Todo aquilo foi obra dos nosos devanceiros. Xamais pagarémo-la súa fame. Pero sexamos, canto menos, conscientes do que significa deixa-la terra propia para traballa-lo futuro incerto. Só coas nosas mans. Sen nada que non fose a forza da esperanza dunha vida digna. Non miremos para outro lado cando o Mediterráneo se converteu no campo de exterminio de Europa no século XXI.

As crónicas sobre a emigración galega en 1856 son punzadas no pericardio. Homes tratados coma escravos e con salario inferior ós dos propios escravos negros. Malleiras e aldraxes ó gando humano. As mulleres destinadas a trata. E así foi durante uns acedos anos. Sobre este asunto emitiuse un documental que se pode consultar na rede: “Las listas de Feijóo”.

Pero aquela xente organizouse para que ninguén volvese senti-lo que eles sentiron. As cicatrices, do corpo e dos ósos, lembrábanllelo cada segundo. O Centro Galego da Habana concibiuse como o espazo da tribo e da familia, onde se alfabetizaba e sandaba, onde se aprendía un oficio e se rousaba nas festas, onde se abría ao vento a nosa bandeira e berraba o himno galego por primeira vez na historia.

Esta emigración soubo ben cedo entende-lo poderío que tiña a cultura para os desterrados. E os versos de Rosalía de Castro foron o testemuño das desventuras e da miseria, dos soños nunca rematados e dos azos por alcanza-la felicidade. Nalgunhas casas emigrantes penduraron nas salas o rostro da poeta porque representaba o que eles pensaban que debía ser Galiza.

Con toda certeza, a emigración galega en Cuba foi o primeiro colectivo social que soubo valorar, comprender e difundi-la obra de Rosalía. Ela expresaba a dor do día da partida: “Adíos ríos, adiós fontes…”. Ela sabía da miseria: “Tembra un neno no húmido pórtico…”. Ela sabía da soidade: “Viúvas de vivos…”. Ela facía súa o seu sentir.

O Centro Galego da Habana puxo os cartos para publicar Follas novas e Alejandro Chao puxo a editorial que tiña na rúa O´Reilly da capital cubana. O prólogo escribiuno o destacado orador e presidente da República, Emilio Castelar. Así, grazas a aqueles que marcharon humildes da terra, se editou o segundo libro en lingua galega de Rosalía de Castro. Por iso a escritora dedicóulle-la obra enteira e unhas emotivas palabras no inicio. O poemario máis íntimo de Rosalía chegou deica nós grazas á decisión colectiva dos sen terra. Se cadra, un feito que fala polo que somos.

Martí leu a obra de Rosalía. Colleu e fixo propias algunhas palabras escritas en galego. Porque as linguas nunca foron atrancos para gozar coa literatura. Oxalá Martí siga sendo o punto de fuga de Cuba. Oxalá o Centro Galego (hoxe Gran Teatro) teña a bandeira galega ó aer como recordo indeleble da amizade propia de pobos fraternos. Martí e Rosalía. Rosalía e Martí.

Publicado en Literatura galega | Etiquetado , , , | Comentarios desactivados en Rosalía de Castro e o Centro Galego da Habana